Op 21 juni 2027 om 16.11 uur Nederlandse tijd staat de zon op zijn hoogste punt van het jaar. Het is de zomerzonnewende, de langste dag. In het midden van het land is het dan 16 uur en 45 minuten licht. In de moderne hekserij heet dit feest Litha. In de Lage Landen kennen we het vooral als midzomer, en als Sint-Jan op 24 juni. In dit stuk lees je wat midzomer betekent en welke gebruiken er bij ons bij hoorden.
Wat midzomer betekent
Bij de zomerzonnewende staat de zon boven de Kreeftskeerkring, zo ver mogelijk naar het noorden. Daarna keert hij om. Het Latijnse solstitium betekent stilstaande zon, omdat de zon rond deze dagen een paar dagen lang op bijna dezelfde plek opkomt. Vanaf nu worden de dagen weer korter, al merk je daar in juni nog weinig van.
Het midzomerfeest viel vroeger op 24 juni, drie dagen na de zonnewende. Volgens de Nederlandse Wikipedia waarschuwde de heilige Eligius in de zevende eeuw de pas bekeerde Vlamingen al voor dit heidense zonnewendefeest. Later werd het de feestdag van de geboorte van Johannes de Doper: Sint-Jan. Zo kreeg midzomer een christelijke naam, terwijl veel van de oude gebruiken bleven.
De naam Litha is modern. De Amerikaanse wiccaan Aidan Kelly gaf de zomerzonnewende in 1974 die naam, samen met Ostara en Mabon voor de equinoxen. Waar midzomer in het jaarwiel staat, lees je in Het jaarwiel in de hekserij.
Het Sint-Jansvuur
Het bekendste gebruik is het vuur. Op 23 of 24 juni werden in vrijwel heel Europa Sint-Jansvuren ontstoken. In Nederland en België hield het gebruik op enkele plaatsen lang stand, bijvoorbeeld in Herzele in Oost-Vlaanderen. In Huissen in Gelderland wordt het nog altijd ontstoken op de maandag na Sint-Jan, bij het spiegelgevecht van de gilden. Men schreef het vuur afweerkracht toe, en daarom werd het vee er wel doorheen gedreven. Dat lijkt op wat er bij Beltane met het vee gebeurde.
Een heuvel die Sint-Jansberg heet, verwijst vaak naar een plek waar vroeger Sint-Jansvuren werden gebrand. Kijk eens of er bij jou in de buurt zo een naam op de kaart staat.
Midzomer elders in Europa
In Zweden, Finland en Estland is midzomeravond nog altijd een van de grootste feesten van het jaar. In Denemarken heet de avond Sankt Hans aften, en worden er langs de kust grote vuren op het strand ontstoken. In Noorwegen viert men Jonsok op de avond van 23 juni.
In Duitsland en Nederland wordt midzomer niet meer op grote schaal gevierd. In 1653 verbood het stadsbestuur van Neurenberg de heidense festiviteiten zelfs. Er is ook een donkere kant aan de recente geschiedenis. In de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw vierde de Duitse jeugdbeweging het zonnewendefeest, en na 1933 namen de Hitlerjugend en de NSDAP het over. Wie midzomer viert, doet er goed aan te weten dat het feest ook op die manier is gebruikt. Bij Wyrd House vieren we het als een feest van licht en kruiden, dicht bij huis.
Kruiden van Sint-Jan
Midzomer was een tijd om kruiden te plukken. Volgens de Nederlandse Wikipedia geloofde men dat planten op midzomer bijzondere krachten hadden, en plukte men ze in die nacht. Twee planten horen er vooral bij.
Sint-janskruid, Hypericum perforatum, dankt zijn naam aan de bloei rond 24 juni. Het is een vaste plant van 20 tot 85 centimeter met gele bloemen. Houd je een blad tegen het licht, dan zie je kleine doorzichtige puntjes vol etherische olie. De plant groeit op droge, grazige plaatsen langs wegen en spoorwegen. In het volksgeloof bond men het kruid op daken tegen onweer, en een bijnaam was jaag den duvel, omdat het tegen hekserij zou beschermen. De rode olie uit de bloemen leidde tot veel legendes.
Ook bijvoet hoort bij Sint-Jan. Men vlocht er kransen van en hing ze aan huis of stal tegen de bliksem, en gooide de plant ook in het Sint-Jansvuur. Een paar Sint-Jansnamen voor bijvoet zijn Sint Jansblome en Sint Jansgordel. Meer over kruiden tegen het onweer staat in Beschermende kruiden voor huis en haard.
Veiligheid bij sint-janskruid
Sint-janskruid is geen onschuldig theekruid. Volgens de Nederlandse Wikipedia kan het de werking van een aantal geneesmiddelen verminderen, waaronder de anticonceptiepil en bloedverdunners. In combinatie met antidepressiva kan het gevaarlijk zijn. Ook kan het de huid gevoeliger maken voor zonlicht. Neem sint-janskruid dus niet in zonder eerst met een arts of apotheker te overleggen. Dit stuk is geen medisch advies. Als kruid voor een krans of voor je seizoenstafel kun je hem gewoon gebruiken.
Midzomer thuis vieren
Je hebt geen groot vuur nodig. Een paar manieren om de langste dag te markeren:
- Sta vroeg op en kijk naar de zonsopgang. Op 21 juni 2027 komt de zon in het midden van het land om 05.18 uur op en gaat ze om 22.03 uur onder.
- Vlecht een kleine krans van bijvoet of sint-janskruid en hang hem aan je voordeur. Laat hem hangen tot volgend jaar, en verbrand hem dan.
- Leg een paar gele bloemen op je seizoenstafel.
- Mag het bij jou, steek dan op de avond van 23 juni een klein vuur aan in een vuurschaal. Let op droogte en op de regels van je gemeente.
Pluk sint-janskruid en bijvoet alleen waar het mag, en neem weinig. De regels staan in Wildplukken in Nederland en België. Woon je in de stad, kijk dan eens langs spoordijken en braakliggende grond, en lees wat er wel en niet kan in Hekserij in de stad.
Meer over gebruiken door het jaar in onze streken lees je in Nederlandse volksmagie.
Het Herbarium
In het Herbarium van Wyrd House heeft elke kruidenkaart een apart veiligheidsblok, zodat je bij een kruid als sint-janskruid meteen ziet waar je op moet letten. Het is een groeiende verzameling kruidenkaarten van de Lage Landen, en een jaar lidmaatschap kost €50.
Verder leren
In de cursus De jaarfeesten vieren we het jaar feest voor feest, met wat we historisch weten en hoe je het thuis vormgeeft.