Nederlandse volksmagie: gebruiken van de Lage Landen

Wie online zoekt naar hekserij, komt vooral uit bij Engelse en Amerikaanse sites. Daar gaat het vaak over Wicca en over kristallen uit Brazilië. Dat is één manier. Maar in de Lage Landen is er een eigen traditie van volksmagie, met eigen verhalen en eigen gebruiken. Die is minder bekend, en je moet haar uit losse stukjes bij elkaar zoeken. Daar is Wyrd House voor.

In dit stuk lees je wat we bedoelen met Nederlandse volksmagie en waar je haar terugvindt.

Wat volksmagie is

Volksmagie is de magie van gewone mensen. Geen geheime genootschappen of ingewijde priesters, maar boerinnen en knechten die iets deden om hun huis en hun vee te beschermen. Het ging om praktische dingen, zoals een plant op het dak tegen de bliksem of een kruik onder de drempel. Die gebruiken werden vaak mondeling doorgegeven en weinig opgeschreven. Veel ervan was christelijk gekleurd, en mensen zagen daar geen tegenstelling in.

Wicca is iets anders. Het is een moderne religie die in de twintigste eeuw in Engeland is ontstaan. Gerald Gardner publiceerde in 1954 Witchcraft Today, en het jaarwiel met acht feesten kreeg in die kring zijn vorm. Het verschil tussen de twee lees je uitgebreid in Wat is traditionele Europese volkshekserij en hoe verschilt het van Wicca.

Sagen en krachtplaatsen

Een groot deel van wat we weten, staat in sagen. Het bekendste voorbeeld zijn de witte wieven. Volgens de Nederlandse Wikipedia komen sagen over witte wieven vooral voor in Oost- en Noord-Nederland. Het zijn vrouwenfiguren die soms goedaardig zijn en soms niet. In Noord- en Oost-Nederland heten mistbanken zelf ook wel witte wieven.

Die verhalen hangen vast aan plekken. In 1660 schreef de Drentse dominee Johan Picardt over witte wieven die in grafheuvels woonden. Hunebedden en grafheuvels werden als hun woonplaats gezien, en heuvels die met drie bij elkaar liggen heten ook wel wievenbelter. Op de noordflank van de Kale Berg bij Lochem ligt de Witte Wievenkoele, een diepe kuil waar je volgens oude verhalen in de nacht witte wieven kunt tegenkomen. Zulke plekken zou je krachtplaatsen kunnen noemen. Voor de mensen die er woonden, waren het gewoon plekken waar je ’s nachts niet kwam.

Niet elk verhaal loopt slecht af. In Westerbroek in Groningen spookte volgens de overlevering een widde juvver die klaagde dat haar doodskleed te lang was. Iemand knipte het met een schaar korter, en daarna verscheen ze niet meer. Wie dat deed, had volgens het verhaal de rest van zijn leven veel geluk. Zulke sagen laten zien dat je met het onzichtbare kon onderhandelen, als je maar wist hoe.

In een sage uit Luttenberg ontsnapt een knecht aan de witte wieven doordat hij op tijd binnen is, want een wit wief kan niet onder een gebouwd dak komen. Dat zegt iets over hoe mensen naar hun huis keken: binnen was veilig, buiten niet. Daar draait ook veel huismagie om. Meer daarover in Je huis beschermen met volksmagie en in De betekenis van drempels en ramen in de volksmagie.

Ook de jeneverbes hoort bij die verhalen. Volgens het Jeneverbesgilde Utrecht zagen mensen in de donkere silhouetten van de struiken op de heide spoken en witte wieven. Meer over die struik lees je in Jeneverbes.

Hekserij en vervolging

Volksmagie en heksenvervolging lagen dicht bij elkaar. Wie een kruik onder de drempel begroef, deed dat vaak uit angst voor een heks. Hoe zo een heksenfles werkte, lees je in ons stuk daarover. Tegelijk konden mensen zelf als heks worden aangewezen. Over de heksen van Asten in 1595 schreven we in De kattendans van het Cromven.

In Oudewater staat de Heksenwaag. Volgens de Nederlandse Wikipedia werden daar van de zestiende tot in de achttiende eeuw mensen gewogen die van hekserij waren beschuldigd. Uit de periode 1674 tot 1743 is van slechts dertien personen zeker dat ze er een certificaat kregen. Wat dat zegt over hekserij in de Republiek, lees je in De Heksenwaag in Oudewater. Een Friese sage vertellen we in Rixt van ’t Oerd.

Gebruiken door het jaar

Veel volksmagie zit in de kalender. Een paar voorbeelden die we eerder beschreven:

  • De paasvuren in het oosten van het land, waarvan de eerste bronnen uit de zeventiende eeuw komen. Meer in Ostara vieren.
  • Luilak, op de zaterdag voor Pinksteren, waarbij laatkomers met netels werden geslagen. Zie Brandnetel.
  • Sint-Jan, waarop men kransen van bijvoet aan het huis hing tegen de bliksem.
  • De kruidwis, de bundel veldkruiden die rond 15 augustus in de kerk werd gezegend. Hoe je er zelf een maakt staat in Kruidwis maken.

Die gebruiken zijn vaak christelijk van vorm. Wie ze heidens noemt, maakt het te makkelijk. Wie ze alleen christelijk noemt, mist de laag eronder. Daar zit de angst voor onweer, en de zorg om het vee.

Planten in de volksmagie

Planten spelen overal een rol. Op daken stond huislook tegen de bliksem, en bij onweer ging er een brandnetel in het haardvuur. Welke planten in huis werden gebruikt, staat in Beschermende kruiden voor huis en haard. Wil je ze leren herkennen, dan helpt het Herbarium van Wyrd House, met per kruid een kaart en een apart veiligheidsblok. Een jaar lidmaatschap kost €50.

Hoe Wyrd House ermee werkt

We werken met wat er in de Lage Landen te vinden is, met de planten en de verhalen van hier. We zeggen eerlijk wat oud is en wat later is bedacht. Een gebruik hoeft niet duizend jaar oud te zijn om waardevol te zijn, maar je moet wel weten waar het vandaan komt.

Je hebt er geen dure spullen voor nodig. Een tak van buiten en een kaars zijn genoeg om te beginnen. Wat telt is aandacht, en de bereidheid om je eigen omgeving beter te leren kennen. Lees de sagen uit je eigen streek en ga eens kijken op de plekken waar ze spelen.

Verder leren

In Jaar en een dag leer je volksmagie van de Lage Landen een jaar lang, seizoen voor seizoen, met de verhalen en gebruiken die erbij horen.

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *