Rond 20 maart zijn dag en nacht ongeveer even lang. Daarna wint het licht. In het jaarwiel van de moderne hekserij heet dit moment Ostara. Wie zoekt naar de betekenis van Ostara, vindt veel verhalen over een oude godin met een haas en eieren. Een deel daarvan klopt, een groot deel niet. In dit stuk lees je wat we echt weten, wat later is bedacht en hoe je de lente-equinox in Nederland en België viert, alleen of met je huisgenoten.
De lente-equinox
Bij de equinox staat de zon recht boven de evenaar. In 2027 valt de lente-equinox op 20 maart om 21.25 uur Nederlandse tijd. Vanaf dat moment zijn de dagen op het noordelijk halfrond langer dan de nachten, tot aan de zomerzonnewende in juni. In het jaarwiel ligt Ostara tussen Imbolc begin februari en Beltane op 1 mei. Een overzicht van alle acht feesten staat in Het jaarwiel in de hekserij.
Waar de naam Ostara vandaan komt
De naam gaat terug op één zin bij de Engelse monnik Beda. In de achtste eeuw schreef hij in De temporum ratione dat de Angelsaksen april Eosturmonath noemden, naar een godin Eostre. In die maand hielden ze volgens Beda feesten ter ere van haar. Meer schreef hij er niet over. Lange tijd twijfelden geleerden of die godin echt bestond, maar volgens de Engelse Wikipedia gaan de meeste onderzoekers er nu van uit dat Eostre een echte godin was.
In 1835 nam Jacob Grimm het idee over in zijn Deutsche Mythologie. Hij reconstrueerde een Duitse godin, *Ostara, en verbond haar met paasvuren en paaseieren. Dat sterretje voor de naam betekent dat het om een gereconstrueerde vorm gaat die nergens zo is overgeleverd. Het debat over Eostre is nooit helemaal beslist. In 1958 werden bij Morken-Harff in het Rijnland meer dan 150 Romeins-Germaanse wijstenen gevonden voor moedergodinnen met de naam Matronae Austriahenae, uit ongeveer 150 tot 250 na Christus. Sommige onderzoekers zien daarin een verwante naam.
De naam Ostara voor het lentefeest komt uit de moderne hekserij. De Amerikaanse wiccaan Aidan Kelly gaf de equinoxen en de zomerzonnewende in 1974 hun namen, en Ostara was daar een van. Dat maakt het feest niet minder waard. Het helpt wel om eerlijk te zijn: we vieren een oud natuurmoment met een naam die we van Grimm hebben geleend.
De haas en de eieren
De paashaas wordt vaak aan Ostara gekoppeld, maar dat verband is pas laat gelegd. De eerste die de haas met Eostre in verband bracht was de Duitse geleerde Adolf Holtzmann. Hij schreef dat de paashaas hem onverklaarbaar was, maar dat de haas waarschijnlijk het heilige dier van Ostara was. Het verhaal waarin de godin een vogel in een eierleggende haas verandert, is volgens de folklorist Stephen Winick eind negentiende eeuw ontstaan.
De oudste vermelding van de paashaas zelf komt uit Duitsland. De Engelse Wikipedia noemt 1678 en de arts Georg Franck von Franckenau, de Nederlandse Wikipedia noemt 1682. In Nederland was de paashaas in elk geval in 1825 bekend, via een vertaald Duits boek. De volkskundige S.J. van der Molen noemde hem in 1961 nog een nieuwe traditie. Katholieke kinderen kregen een ander verhaal te horen: na Witte Donderdag vlogen de kerkklokken naar Rome, en ze kwamen terug met de paaseieren.
Voor het ei ligt het ook anders dan vaak wordt gezegd. Krystal D’Costa, die voor Scientific American over antropologie schrijft, vond geen bewijs dat eieren met Ostara te maken hadden. Zij denkt dat ze in het middeleeuwse Europa met Pasen verbonden raakten, omdat je in de vastentijd geen eieren mocht eten.
Paasvuren in Oost-Nederland
Een gebruik dat wel bij het voorjaar hoort en hier nog leeft, is het paasvuur. Volgens het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed dateren de eerste bronnen over paasvuren uit de zeventiende eeuw, en kent vooral Oost-Nederland een lange paasvuurtraditie. In Espelo bouwen jongeren al sinds 1964 in competitie met de buurtschappen om het hoogste vuur. In Denekamp en Ootmarsum horen bij het paasvuur nog oude paasliederen en rondgangen door het dorp. In Denekamp gaan de kinderen op Palmzondag langs de deuren om eieren en geld op te halen, onder het zingen van Eier, eier, geld is ôk goat. Met de opbrengst worden de kosten van het paasfeest betaald. Daar heb je het ei dus wel, maar als deel van een christelijk dorpsfeest.
Een paasvuur hoort bij Pasen en bij het dorp, het is geen heidense viering. Maar het laat zien hoe vuur en licht in deze tijd van het jaar bij elkaar komen. Wie in de buurt woont, kan er gewoon heen. Pasen valt in 2027 op 28 maart, een week na de equinox.
Ostara vieren in je eentje
Je hebt geen groep nodig om de equinox te vieren. Een paar dingen die je thuis kunt doen:
- Zet een tak met knoppen in een glas water op je seizoenstafel. In een warme kamer gaat hij binnen een paar weken open.
- Zaai iets. Een pot kruiden op de vensterbank, of sla en radijs in de tuin als het weer het toelaat. Wat je met keukenkruiden kunt doen lees je in Keukenhekserij.
- Kook of beschilder eieren, en eet ze met je huisgenoten. Dat is geen oud Ostara-gebruik, maar wel een oud voorjaarsgebruik.
- Ga op de avond van de equinox even naar buiten en kijk waar de zon ondergaat. Rond de equinox gaat de zon ongeveer pal in het westen onder.
- Steek een kaars aan, schrijf op wat je dit voorjaar wilt laten groeien, en bewaar het briefje tot de herfst-equinox.
Ga je naar buiten om iets te verzamelen voor je tafel, kijk dan wat er al bloeit. Het eerste groen langs de slootkant is vaak de moeite waard om te leren kennen. In het Herbarium van Wyrd House vind je per kruid hoe je het herkent en waar je op moet letten.
Verder leren
In de cursus De jaarfeesten lopen we het hele jaar door, van Yule tot Samhain, met wat we historisch weten en hoe je het thuis viert.