De Heksenwaag van Oudewater: een eerlijke weegschaal in een tijd van angst

In het Utrechtse stadje Oudewater staat een bijzonder gebouw: de Waag, beter bekend als de Heksenwaag. Al eeuwen komen er mensen naartoe om zich te laten wegen en een certificaat mee naar huis te nemen. Tegenwoordig is dat een leuk uitje. In de zestiende eeuw kon zo’n certificaat je leven redden.

In dit artikel lees je wat er in de Heksenwaag gebeurde, waarom wegen iets met hekserij te maken had en wat het verhaal ons nu nog vertelt.

Waarom werden heksen gewogen?

Tussen ongeveer 1450 en 1750 werden in Europa tienduizenden mensen van hekserij beschuldigd, de meesten vrouwen. Om te “bewijzen” dat iemand een heks was, gebruikte men allerlei proeven: de waterproef, de vuurproef, het zoeken naar een heksenteken op het lichaam, en de weegproef.

Achter de weegproef zat een oud geloof: een heks zou geen ziel hebben, of zo licht zijn dat ze op een bezem kon vliegen. Wie veel te licht was voor zijn lengte en postuur, kon dus een heks zijn. Op veel plekken werden de weegschalen vervalst, en dan was de uitkomst al bekend voor je op de schaal stond.

Het verhaal van Oudewater

De Waag van Oudewater werd in 1482 gebouwd om goederen te wegen, zoals kaas en hennep. Volgens de overlevering kreeg de stad in 1545 van keizer Karel V het recht om mensen die van hekserij werden beschuldigd eerlijk te wegen en hun een officieel certificaat te geven. Daarin stond dat ze een normaal gewicht hadden en dus geen heks konden zijn.

Er gaat een verhaal rond over hoe dat zo kwam. Karel V zou in een dorp in de buurt een weegproef hebben gezien waarbij een vrouw onmogelijk licht werd bevonden. Hij liet haar opnieuw wegen in Oudewater, waar de waagmeester weigerde zich te laten omkopen en gewoon het echte gewicht noteerde. Of het precies zo is gegaan, weten we niet, maar het verhaal wordt al eeuwen verteld.

Het belangrijkste is dit: in Oudewater is nooit iemand als heks veroordeeld. Wie gewogen werd, kreeg een certificaat dat zijn normale gewicht bevestigde. Mensen kwamen er zelfs van ver buiten de Nederlanden naartoe.

Een eerlijke weegschaal, en ook een goede zaak

Historici wijzen erop dat er meer meespeelde dan alleen rechtvaardigheid. In de Nederlanden werd een beschuldiging van hekserij in de zestiende eeuw al steeds vaker gezien als laster. Bovendien moest je voor elk certificaat betalen, en elke weging leverde de stad dus geld op. Dat maakt het verhaal niet minder mooi, wel menselijker.

De Heksenwaag nu

Tegenwoordig is de Heksenwaag een museum over de heksenvervolging. Je kunt er nog steeds op de oude weegschaal staan en een certificaat krijgen dat je geen heks bent. Het museum vertelt ook het verhaal van de mensen die in andere plaatsen minder geluk hadden.

Wat het verhaal ons vertelt

Voor heksen van nu is de Heksenwaag een plek om bij stil te staan. Het overgrote deel van de mensen die in die eeuwen werden vervolgd, beoefende helemaal geen hekserij. Het waren buren, weduwen, vrouwen die alleen woonden of iets van kruiden wisten, die klem kwamen te zitten in een tijd van angst. Lees meer over die geschiedenis in Wat is hekserij?.

Dat we nu vrij met kruiden, de maan en de jaarfeesten kunnen werken, is niet vanzelfsprekend. Een bezoek aan Oudewater kan een mooi moment zijn om die mensen te gedenken.

Veelgestelde vragen

Waarom werden heksen gewogen?

Men geloofde dat een heks onnatuurlijk licht was, bijvoorbeeld omdat ze geen ziel had of op een bezem kon vliegen. Wie veel te licht leek, kon worden veroordeeld. Op veel plaatsen werden de weegschalen vervalst.

Is er in Oudewater ooit een heks veroordeeld?

Nee. Voor zover bekend is in Oudewater nooit iemand als heks veroordeeld. Wie er gewogen werd, kreeg een certificaat dat zijn normale gewicht bevestigde.

Kun je je nog steeds laten wegen in de Heksenwaag?

Ja. De Heksenwaag is nu een museum, en je kunt er op de historische weegschaal staan en een certificaat van weging krijgen.

Meer over de geschiedenis

Lees ook Wat is hekserij? en Traditionele hekserij, over de wijze vrouwen, de cunning folk en de oude bezweringen van Europa.

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *