Brandnetel: het eerste groene kruid van de lente

Als de grond in maart een beetje opwarmt, komt langs slootkanten en onder de heg het eerste donkere groen op. Vaak is dat de brandnetel. Iedereen kent hem, de meeste mensen lopen er met een boog omheen. Toch is het een van de nuttigste planten van de Lage Landen, en een van de best gedocumenteerde in onze volksgebruiken. Hier lees je hoe je de brandnetel herkent en plukt zonder je te branden. En wat er vroeger over deze plant werd verteld.

Herkennen

De grote brandnetel, Urtica dioica, is een vaste plant van 30 tot 250 centimeter hoog. De stengel is vierkant en de bladeren hebben een gezaagde rand. Stengel en blad zijn bezet met gewone haren en met brandharen. De bloemen zijn klein en hangen in groene trosjes. Meestal zijn er aparte mannelijke en vrouwelijke planten. Onder de grond lopen gele wortelstokken, en daarom staan brandnetels vaak in grote plakkaten bij elkaar.

Er is ook een kleine brandnetel, Urtica urens. Die wordt hooguit 50 centimeter en heeft een penwortel. Volgens de Nederlandse Wikipedia prikt hij harder dan zijn grote broer.

Een brandnetel staat graag op grond met veel stikstof. Je vindt hem bij boerderijen en op ruige, verlaten plekken. Waar brandnetels groeien, is de grond meestal voedselrijk of verstoord.

In Oost-Vlaanderen heet de plant in het dialect tingel of tengel, op andere plaatsen in West-Vlaanderen netel, nettel of nittel. Kleijn noemt ook Tiengel voor Zeeland en Zengel voor Zuid-Holland.

Plukken zonder je te branden

Draag handschoenen, dan is er niets aan de hand. Zonder handschoenen kan het ook. De brandharen op de stengel wijzen iets naar boven, dus als je de stengel met een opwaartse beweging vastpakt, prik je je het minst. Aan de wortels zitten geen brandharen.

Pluk in het voorjaar de bovenste vier tot zes jonge blaadjes van de top. Die zijn het zachtst. Pluk niet langs drukke wegen, niet op plekken waar veel honden worden uitgelaten en niet naast akkers die bespoten worden. De regels voor plukken in Nederland en België staan in Wildplukken in Nederland en België.

Laat altijd genoeg staan. Op de grote brandnetel leven ongeveer vijftig soorten vlinders. De rupsen van de atalanta, de dagpauwoog, de kleine vos en het landkaartje leven alleen van deze plant. Een hoek met brandnetels in de tuin is dus geen verwaarlozing.

In de keuken

Jonge stengels en bladeren kun je eten zoals spinazie. Kook of stoof ze kort, dan verdwijnt het prikken. De bovengrondse delen bevatten volgens Wikipedia veel vitamine C en ijzer. Vroeger wikkelde men boter en vis in brandnetelbladeren om ze langer vers te houden.

Brandnetelsoep in het voorjaar is een oud gebruik. Kleijn beschrijft voorjaarssoepen met brandnetel op Witte Donderdag, en de dichter Bilderdijk schreef over brandnetelmoes. Volgens dr. C. Bakker, aangehaald door Kleijn, bakte men in Waterland rond 1928 de plant nog mee in pannenkoeken, als laxeermiddel. Meer recepten met wat er rond je huis groeit staan in Keukenhekserij.

Thee van gedroogde brandnetelblaadjes is ook bekend. Brandnetel kan bij sommige mensen klachten geven. Ben je zwanger of gebruik je medicijnen, overleg dan eerst met een arts of een opgeleide herborist. Dit stuk is geen medisch advies.

Wil je ook later in het jaar brandnetel hebben, droog dan een deel van je oogst. Hang kleine bosjes ondersteboven op een droge, luchtige plek uit de zon, en bewaar de droge blaadjes in een afgesloten pot. Pluk voor het drogen bij voorkeur voor de bloei, als de plant nog jong is.

Vezel en verf

Uit de stengels van de brandnetel werden vezels gewonnen voor neteldoek. In de Eerste Wereldoorlog moesten burgers in bezet België brandnetels verzamelen voor die vezel, schrijft Deconinck. Ook werd wol met brandnetel geverfd. Na een voorbehandeling met aluin werd de wol wasgeel.

Dat weven van netels kent iedereen uit het sprookje De wilde zwanen van Hans Christian Andersen uit 1838. Daarin weeft een prinses hemden van brandnetels voor haar elf broers die in zwanen zijn veranderd. Kleijn vertelt ook een sage over een boze voogd die zijn pupil pas wilde laten trouwen als ze haar bruidskleed zelf van brandnetel had gesponnen.

Volksgeloof

De brandnetel hoorde bij de planten van de donder. Volgens Kleijn was hij bij de Germanen aan Donar gewijd, en legde men bij onweer brandnetel in het haardvuur om de bliksem af te weren. Bij het bierbrouwen legde men bij onweer netels op de rand van de kuip, zodat het bier niet zuur werd. Over andere kruiden tegen de bliksem lees je in Beschermende kruiden voor huis en haard.

Ook tegen toverij werd de plant gebruikt. Op Sint-Jan, 24 juni, bakte men koeken met brandnetel erin, om beschermd te zijn tegen hekserij en boze geesten. In de melk waar kaas van werd gemaakt, legde men een brandnetelwortel ter bescherming. En wie bang was voor toverij, droeg de wortel bij zich.

Een bekend Nederlands gebruik is Luilak, op de zaterdag voor Pinksteren. Volgens de volkskundige C. Bakker, die Kleijn aanhaalt, werden laatkomers op die ochtend met netels geslagen, of hing men een bos netels aan de deur van wie zich had verslapen.

Het eerste groen van het jaar

Rond de lente-equinox is de brandnetel een van de eerste planten die je echt kunt gebruiken. Een soep van jonge netels past goed bij het voorjaarsfeest uit Ostara vieren. Wie werkt zoals in Groene hekserij, begint het plukseizoen vaak met deze plant.

De persoon achter Wyrd House volgde de opleiding tot herborist bij De Sprenk. Daar leer je ook dat de meest gewone planten vaak de meeste aandacht verdienen. De brandnetel is daar een goed voorbeeld van.

Het Herbarium

In het Herbarium van Wyrd House staat bij elk kruid hoe je het herkent, waarmee je het kunt verwarren en welk recept erbij hoort. Een jaar lidmaatschap kost €50, en daarmee lees je ook de kaarten die er later bijkomen.

Verder leren

In de cursus Kruiden en wilde planten leer je de planten van hier herkennen en verantwoord plukken, met de brandnetel als een van de eerste.

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *