Jeneverbes: het lokale kruid voor reinigen en beschermen

Wie reinigen en beschermen zegt, denkt tegenwoordig snel aan witte salie uit Noord-Amerika. Maar in onze eigen streken groeit een struik met een minstens zo lange geschiedenis: de jeneverbes. Je vindt hem op de heide en in oude stuifzanden. De bessen liggen gedroogd in de supermarkt en de naam leeft voort in onze jenever. In dit stuk lees je hoe je de jeneverbes herkent, wat er over hem werd verteld en hoe je er thuis voorzichtig mee werkt.

Een van onze drie inheemse naaldbomen

De jeneverbes, Juniperus communis, is een van de drie inheemse naaldhoutsoorten in Nederland, naast de grove den en de venijnboom. Volgens het Jeneverbesgilde Utrecht trok hij na de laatste ijstijd, zo een twaalfduizend jaar geleden, als een van de eerste struiken ons land weer binnen. Op de kale stuifzanden van toen voelde hij zich thuis.

De jeneverbes groeit meestal als struik, en heel soms als kleine boom tot ongeveer tien meter. De vorm is vaak grillig en de kroon zo dicht dat er bijna geen licht doorheen valt. De plant is tweehuizig: er zijn mannelijke en vrouwelijke struiken, en alleen de vrouwelijke dragen bessen. Botanisch zijn het geen bessen maar kegels, net als bij een den, alleen dan vlezig. Ze rijpen in twee jaar. Het eerste jaar zijn ze groen, na de winter worden ze grijsblauw. Daardoor zie je aan één struik vaak groene en blauwe bessen tegelijk.

Waar hij groeit

Een groot deel van de Nederlandse jeneverbessen staat op de Veluwe en in Drenthe. Ook op de Sallandse Heuvelrug en in Twente, waar men de struik wakel noemt, kom je hem tegen, en verder in Limburg en Brabant. In Vlaanderen staat de grootste populatie in het natuurreservaat Heiderbos in As, met zo een zevenduizend struiken.

Het gaat de jeneverbes niet goed. Hij was de enige boomsoort op de Nederlandse Rode Lijst van 2004, met als omschrijving algemeen voorkomend, maar sterk in aantal afgenomen. Sinds 1 januari 2017 is de plant niet meer wettelijk beschermd. Dat betekent niet dat je er vrij van kunt plukken. Zaden kiemen het best op kale zandgrond, en die is er weinig meer. Laat de wilde struiken dus staan. Meer over wat wel en niet mag lees je in Wildplukken in Nederland en België.

Bescherming en reiniging in de folklore

Juist omdat de struik zo donker en grillig op de heide staat, zagen mensen er van alles in. Het Jeneverbesgilde vertelt dat men in de silhouetten spoken en witte wieven zag, vooral bij mist of in de schemering. In de jeneverboom zou een goede geest wonen, en daarom mocht je hem niet kappen.

Uit dezelfde bron komen de beschermende gebruiken. In de middeleeuwen verbrandde men naalden en takken om het kwaad weg te houden. Men dacht dat het verbranden van de takken de pest kon voorkomen, en dat het ophangen ervan blikseminslag voorkwam. Op het Duitse eiland Rügen stopte men een jenevertak in het fundament van een nieuw huis, tegen de duivel. In veel streken werd een Mariabeeld omkranst met jenevertwijgen, naar een legende waarin Maria op de vlucht voor de soldaten van Herodes tussen de takken van een jeneverboom schuilde.

Het bekendste voorbeeld komt uit Schotland. In de Hooglanden bestond een oud gebruik op nieuwjaarsochtend, Hogmanay, dat saining heet: zegenen en beschermen. Eerst werd water uit een doorwaadbare plaats in de rivier rondgesprenkeld. Daarna werd het huis dichtgedaan en droeg men brandende jenevertakken door huis en stal, tot de bewoners ervan moesten hoesten. Dan gingen deuren en ramen wijd open voor de frisse lucht van het nieuwe jaar. Volgens de Engelse Wikipedia raakte het beroken met grote hoeveelheden jeneverrook aan het eind van de negentiende eeuw in onbruik, nadat een meisje met ademhalingsproblemen in de rook was gestikt.

Een ander spoor is de kuisheid. In de middeleeuwen gold de jeneverbes als symbool daarvan. Op het portret dat Leonardo da Vinci maakte van Ginevra de’ Benci staat een jeneverbes op de achtergrond. De naam Ginevra verwijst naar de plant.

Van jeneverbes naar jenever

Onze jenever dankt zijn naam aan de plant. Het woord komt via het Franse genièvre. De bessen geven smaak aan jenever en gin, en worden ook gebruikt in marinades voor wild en in zuurkool. Voor gebruik plet je ze even, zodat de smaak beter vrijkomt. Wil je jeneverbes in de keuken gebruiken, dan past dat goed bij de gerechten uit Keukenhekserij.

Zo werk je er thuis mee

Je hebt geen wilde struik nodig. Gedroogde jeneverbessen uit de supermarkt zijn genoeg voor de meeste dingen.

  • Leg een handje jeneverbessen in een schaaltje bij de voordeur of op je huisaltaar. Vervang ze als de geur weg is.
  • Doe een paar gekneusde bessen in een stoffen zakje en hang het in de gang of in de kast.
  • Gebruik een takje uit eigen tuin, of van een kweker, in een bundel met andere beschermende kruiden.
  • Wil je de geur in huis, kies dan liever een geurverspreider dan grote hoeveelheden brandende takken.

Ga voorzichtig om met rook. Het Schotse verhaal laat zien hoe het mis kan gaan. Wil je toch een takje laten smeulen, doe het dan kort in een vuurvaste schaal met het raam open. Niet in een ruimte waar kinderen of mensen met astma zijn. Waarom we liever met lokale kruiden werken dan met witte salie lees je in Witte salie vs bijvoet.

Veiligheid

Jeneverbes wordt in de volksgeneeskunde al lang gebruikt, en je komt hem tegen in supplementen voor vochtafdrijving. Volgens de Nederlandse Wikipedia is de werking daarvan niet wetenschappelijk bewezen. De Europese geneesmiddelenautoriteit EMA raadt jeneverbes af tijdens zwangerschap en borstvoeding, voor kinderen en jongeren onder de achttien, en bij een ernstige nierziekte. Neem jeneverbes daarom niet in als thee of tinctuur zonder eerst te overleggen met een arts of een opgeleide herborist. Dit stuk is geen medisch advies.

Let ook op met tuinconiferen. Er staan in tuinen veel sierjeneverbessen en andere coniferen die op de echte jeneverbes lijken, en niet al die soorten zijn eetbaar. Gebruik voor in de keuken alleen bessen uit de winkel.

Het Herbarium

In het Herbarium van Wyrd House lees je per kruid hoe je het herkent, waarmee je het kunt verwarren en waar je op moet letten. Het is een groeiende verzameling kruidenkaarten van de Lage Landen, in het Nederlands en met bronnen. Een jaar lidmaatschap kost €50.

Verder leren

In de cursus Kruiden en wilde planten leer je werken met de planten van hier, van herkennen en verantwoord verzamelen tot gebruik in huis.

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *