Bijvoet: herkennen, veilig gebruiken en de oude namen

Bijvoet groeit bijna overal waar de grond een tijd met rust is gelaten. In bermen, langs spoorlijnen, op braakliggende kavels en aan de rand van het fietspad. Je loopt er waarschijnlijk elke week langs. Toch is het een van de planten met de langste geschiedenis in de Europese volksmagie, en een van de weinige die je in de Lage Landen echt overal kunt vinden.

Over bijvoet als vervanger van witte salie schreven we al in Witte salie vs bijvoet. Dit stuk gaat over de plant zelf: hoe je hem herkent, wat je moet weten voor je hem gebruikt, waar de oude namen vandaan komen en wat mensen er vroeger mee deden.

Bijvoet herkennen

Bijvoet (Artemisia vulgaris) hoort bij de composietenfamilie. Het is een vaste plant die meestal tussen de 60 en 120 centimeter hoog wordt. De stengel is stevig en vaak roodachtig of paars aangelopen. Dat is een van de eerste dingen die opvallen als je hem in de berm zoekt.

Het beste kenmerk zit in het blad. De bladeren zijn diep ingesneden. Aan de bovenkant zijn ze donkergroen, aan de onderkant wit en viltig. Draai een blad om en je ziet het meteen. Wrijf je het tussen je vingers, dan ruik je een kruidige, wat bittere geur.

Van juli tot in september bloeit bijvoet met heel kleine, onopvallende bloemhoofdjes in lange pluimen. Ze zijn geelgrijs tot roodbruin. Een bloem die je van verre ziet staan is het niet. Bijvoet is een windbloeier en geeft in augustus en september veel stuifmeel af.

Waarmee je bijvoet kunt verwarren

Twee planten lijken erop. Absintalsem (Artemisia absinthium) is een naaste verwant. Het blad is aan beide kanten zilvergrijs behaard en smaakt nog veel bitterder. Alsemambrosia (Ambrosia artemisiifolia) is een exoot met fijn ingesneden blad dat aan beide kanten groen is. Het stuifmeel ervan is sterk allergeen. Het witte vilt aan alleen de onderkant van het blad is dus je beste houvast.

In het Herbarium van Wyrd House staan bijvoet en alsem elk op een eigen kaart, zodat je ze naast elkaar kunt leggen. Elke kaart in het Herbarium heeft een apart veiligheidsblok. Een jaar lidmaatschap kost €50.

Veilig met bijvoet werken

Bijvoet is geen onschuldig keukenkruid. Wie met de plant werkt, doet er goed aan deze punten te kennen.

  • Allergie. Het stuifmeel van bijvoet is een bekende oorzaak van hooikoorts in de nazomer. Mensen die daar last van hebben, reageren soms ook op voedsel zoals selderij, peterselie, wortel, venkel, komijn, dille, anijs en paprika. Dat heet het selderij, bijvoet en specerijensyndroom. Ben je allergisch voor andere composieten, zoals kamille, wees dan ook voorzichtig.
  • Zwangerschap en borstvoeding. Gebruik bijvoet dan niet inwendig. Dat geldt ook voor jonge kinderen.
  • Thujon. Bijvoet bevat, net als alsem, wisselende hoeveelheden thujon. In hoge doses is die stof schadelijk voor het zenuwstelsel. Het Europees Geneesmiddelenbureau houdt daarom grenzen aan voor kruidenmiddelen met thujon.
  • Rook. Brand je gedroogde bijvoet om een ruimte te reinigen, zet dan een raam open. Rook inademen is voor niemand gezond, en zeker niet voor wie astma heeft.

Er is weinig goed onderzoek naar de werking van bijvoet bij mensen. Het Amerikaanse NCCIH noemt het bewijs voor de bekende toepassingen onvoldoende. Wil je bijvoet als thee of tinctuur gebruiken, overleg dan eerst met een arts of een opgeleide herborist. Dit artikel is geen medisch advies.

Bij Wyrd House werken we met een achtergrond in de kruidenkunde: de opleiding tot herborist bij De Sprenk. Daar leer je vooral hoe groot het verschil is tussen een plant die in oude boeken wordt geprezen en een plant waarvan we weten wat hij doet. Bij bijvoet is dat verschil groot.

De oude namen

De naam bijvoet doet denken aan een voet, en daar hoort een mooi verhaal bij. De Romeinse schrijver Plinius schreef dat een reiziger die de plant aan zijn been bond, onderweg niet moe werd. Volgens de etymologische woordenboeken heeft de naam daar oorspronkelijk niets mee te maken. Het woord gaat waarschijnlijk terug op een oud Germaans werkwoord voor slaan of stampen. Toen niemand die betekenis meer kende, gingen mensen er een voet in horen, en het verhaal van Plinius paste daar goed bij.

In de volkstaal had de plant nog meer namen. In de Overijsselse Achterhoek noemde men hem Sint Jansblome of Sint Janskruid, en de wortel Sint Janswortel. De Duitse kruidenkenner Leonhart Fuchs gebruikte in 1543 de naam Sint Jansgordel. De Vlaamse arts Rembert Dodoens schreef dat bijvoet Mater herbarum werd genoemd, de moeder van de kruiden. In sommige streken heette de plant ook krabbeklootjes.

Die Sint-Jansnamen zijn geen toeval. Bijvoet staat rond midzomer hoog in de berm, en rond het feest van Sint-Jan op 24 juni werd hij geplukt voor kransen en het vuur. Hoe midzomer in het jaar past, lees je in Het jaarwiel in de hekserij.

Wat mensen er vroeger mee deden

Een van de oudste vermeldingen staat in een Oudengelse tekst die bekendstaat als de Negenkruidenspreuk. Die is bewaard in een handschrift uit rond de tiende eeuw. Mucgwyrt, bijvoet, wordt daar als eerste van negen kruiden aangesproken en de oudste van de kruiden genoemd.

Uit de Nederlandse en Vlaamse volkskunde zijn een paar gebruiken bekend:

  • Op Sint-Jan vlochten mensen kransen van bijvoet. Die hingen ze aan het huis of in de stal als bescherming tegen blikseminslag.
  • De plant werd ook in het Sint-Jansvuur gegooid.
  • Een meisje dat een takje onder haar kussen legde, zou dromen van de man met wie ze zou trouwen.
  • Bijvoet hoorde vaak bij de bundel veldkruiden die rond 15 augustus werd gezegend. Meer daarover lees je in Een kruidwis maken.

Ook de gewone geneeskunde kende de plant. In de negentiende eeuw stond bijvoetwortel nog in de Nederlandse Farmacopee, de officiële lijst van geneesmiddelen.

Bijvoet in je eigen praktijk

Wie vandaag met bijvoet werkt, gebruikt de plant meestal op twee manieren: om te reinigen en bij het dromen.

Reinigen

Pluk in de zomer een paar stengels voor de plant in bloei staat, bind ze los samen en hang ze ondersteboven op een droge, luchtige plek. Na een paar weken zijn ze droog. Je kunt een klein bosje laten smeulen in een vuurvaste schaal en de rook door de kamers dragen. Of je hangt een bundel bij de deur, zoals mensen vroeger met Sint-Jan deden. Wie liever zonder rook werkt, legt een handvol gedroogd kruid in het water waarmee je de drempel dweilt. Ideeën voor zo een schoonmaak vind je in huisreiniging met kruiden, en meer over het beschermen van je huis in Je huis beschermen met volksmagie.

Dromen

Het oude gebruik van het takje onder het kussen leeft voort in het droomkussentje. Je naait een klein zakje van katoen of linnen en vult het met gedroogde bijvoet, eventueel met wat lavendel. Leg het onder of naast je kussen. Houd een schrift naast je bed en schrijf bij het wakker worden op wat je je herinnert. Merk je dat je onrustig slaapt of hoofdpijn krijgt, laat het kussentje dan weg. Heb je last van hooikoorts in de nazomer, dan is dit gebruik niets voor jou.

Pluk bijvoet niet langs drukke wegen of op plekken waar honden worden uitgelaten. Neem maar een paar stengels van een groep en laat de rest staan. Bijvoet is algemeen, maar de insecten die erop leven rekenen er ook op.

Verder leren

Bijvoet is een goede plant om mee te beginnen als je de wilde planten om je heen wilt leren kennen. Hij is makkelijk te vinden en heeft een duidelijk kenmerk. In de cursus Kruiden en wilde planten leer je dat soort kenmerken zien bij veel meer planten, en hoe je veilig en met respect plukt. In de keukenhekserij gebruik je de kruiden die je al in huis hebt.

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *