Etherische olie: wat het is en hoe het gemaakt wordt

Een flesje lavendelolie ruikt naar een hele zomer. Wie met kruiden werkt, komt etherische olie vroeg of laat tegen, in de winkel en in recepten. Maar wat zit er eigenlijk in dat kleine flesje, en hoe wordt het gemaakt? In dit stuk lees je wat etherische olie is, hoe ze gewonnen wordt en hoe die verschilt van een kruidenolie die je zelf trekt. Recepten staan er bewust niet in.

Wat is etherische olie?

Etherische olie is een mengsel van vluchtige geurstoffen uit een plant. Het ruikt naar de plant waar het uit komt, omdat het juist die geurstoffen bevat. Het woord olie is eigenlijk misleidend. Volgens de Nederlandse Wikipedia bevat etherische olie geen vet. Ze is vloeibaar bij kamertemperatuur, verdampt snel bij verhitting en vat makkelijk vlam.

Het woord etherisch komt van het Griekse aither, de lucht van de hemel. In het Nederlands hoor je vaak essentiële olie. Dat is een anglicisme, van het Engelse essential oil. Het Engelse woord betekent hier niet onmisbaar, maar verwijst naar de essence van de plant, haar geur en smaak. Etherische olie is dus de Nederlandse term, en essentiële olie is hetzelfde product.

Een plant bevat er meestal weinig van, vaak niet meer dan één procent. Kruidnagel en nootmuskaat zijn uitzonderingen met meer dan tien procent. Dat verklaart de prijs. Sinaasappelolie is goedkoop, omdat de schillen overblijven bij de sapindustrie. Rozenolie is duur, omdat er heel veel rozen nodig zijn voor een klein beetje olie.

Veel bekende geurplanten horen bij een paar families. Denk aan de lipbloemen, waartoe lavendel en rozemarijn behoren, en aan de cipresfamilie. Ook salie is een lipbloem.

Stoomdestillatie

De meeste etherische olie wordt gemaakt door stoomdestillatie. Daarbij wordt stoom door de plantendelen geleid. De geurstoffen verdampen mee met de stoom. Als de stoom afkoelt en weer water wordt, wordt ook de olie weer vloeibaar. Omdat olie en water zich niet mengen, kun je ze daarna van elkaar scheiden.

Wat overblijft is niet alleen olie. Het water dat uit de destillatie komt, heet hydrolaat of bloemenwater. Het bevat een klein deel van de etherische olie en stoffen die in water oplossen. Rozenwater is daar een bekend voorbeeld van.

Een variant is waterdestillatie, waarbij de plantendelen in water worden gekookt en de olie uit de damp wordt opgevangen. Dat is gebruikelijk bij kruidnagelolie. Volgens de Engelse Wikipedia was de Perzische arts Ibn Sina, in Europa bekend als Avicenna, de eerste die de geur van bloemen door destillatie won.

Koudpersing van citrus

Bij citrusvruchten gaat het anders. De olie zit in kleine klieren in de schil. Die schil wordt mechanisch uitgeperst, waarbij de olie vrijkomt. Dat heet koudpersing. De internationale norm van ISO noemt deze methode naast stoomdestillatie als manier om etherische olie te maken.

Extractie en absolue

Sommige bloemen zijn te teer voor stoom. Jasmijn is daar een voorbeeld van. Hun geur wordt gewonnen met een oplosmiddel, zoals hexaan. Zo ontstaat eerst een wasachtige massa, de concrète. Die wordt opnieuw met alcohol uitgetrokken en gekoeld, zodat de was stolt. Na het verdampen van de alcohol blijft de absolue over.

Strikt genomen is een absolue geen etherische olie, maar een extract. Ze bevat meer geurstoffen en is minder vluchtig. Er kunnen resten van het oplosmiddel in blijven zitten, en daarom wordt een absolue soms afgeraden voor aromatherapie.

De oudere methode heet enfleurage. Daarbij worden bloemen op een laag vet gelegd, dat de geur opneemt. Daaruit ontstaat een pommade, waaruit met alcohol een absolue wordt gewonnen. Die methode wordt vanwege de kosten nauwelijks nog gebruikt.

Uit sommige houtsoorten wordt olie gewonnen door droge destillatie, waarbij het hout voorzichtig wordt verhit. Zo wordt cadeolie gemaakt uit het hout van de jeneverbes.

Het verschil met kruidenolie

Een kruidenolie of maceraat is iets heel anders. Daarbij laat je een plant een tijd in een vette olie trekken, zoals olijfolie of zonnebloemolie. Maceratie betekent weken, zonder warmte. De olie neemt een deel van de stoffen uit de plant op. Wat je krijgt is een vette olie met wat van de plant erin, en geen geconcentreerd geurmengsel.

Dat verschil is belangrijk. Een kruidenolie is mild en kun je zelf maken in de keuken. Etherische olie is sterk geconcentreerd en vraagt om een distilleerketel en kennis van zaken. Haal ze daarom niet door elkaar, ook niet in recepten die je online tegenkomt.

Kwaliteit

In Nederland is er geen aparte wet voor etherische oliën. Een product moet alleen veilig zijn volgens de Warenwet. Daardoor zijn er grote verschillen in kwaliteit. Onder de naam etherische olie worden ook parfumoliën met synthetische ingrediënten verkocht. Die zijn goedkoper, maar bootsen een geur na. Een echte plantenolie is een ingewikkeld mengsel van stoffen dat moeilijk te namaken is.

Let daarom op het etiket. Een goede olie noemt de Latijnse plantennaam en het deel van de plant waaruit ze komt. Ook hoort erop te staan hoe ze gewonnen is. Een woord als geurolie of parfumolie wijst op een kunstmatig product. Franse afkortingen zoals HECT staan soms op het etiket, maar hebben geen wettelijke betekenis.

Veiligheid in het algemeen

Etherische olie is geconcentreerd, en daardoor niet onschuldig. Volgens de Engelse Wikipedia kunnen sommige oliën de huid irriteren of een allergische reactie geven, zoals tea tree olie. Ze kunnen giftig zijn als je ze inslikt of onverdund op de huid smeert. Veel citrusoliën maken de huid gevoeliger voor zonlicht.

Extra voorzichtigheid geldt voor kinderen, omdat hun huid dun is en hun lever nog groeit. Ook wie zwanger is of borstvoeding geeft, moet voorzichtig zijn, net als mensen met epilepsie. Sommige oliën kunnen dan al in kleine hoeveelheden een risico zijn. Sommige oliën zijn giftig voor huisdieren, katten in het bijzonder. Bewaar flesjes dus buiten bereik, en weg van open vuur, want veel oliën zijn licht ontvlambaar.

Dit is algemene informatie en geen medisch advies. Neem etherische olie niet in, en overleg bij twijfel met een arts of apotheker.

Verder met kruiden

Wil je de planten zelf beter leren kennen, dan helpt het om bij de plant te beginnen en niet bij het flesje. In het Herbarium van Wyrd House vind je een groeiende verzameling kruidenkaarten van de Lage Landen, met herkenning en veiligheid. Lid worden kost €50 per jaar. In de cursus Kruiden en wilde planten leer je herkennen en veilig werken met wat er om je heen groeit.

Wyrd House werkt aan een aparte cursus over het werken met etherische olie. Daarin komt aan bod wat hier bewust ontbreekt.

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *