De meeste boeken en filmpjes over hekserij voor beginners komen uit Amerika of Engeland. Dat merk je. Ze noemen planten die hier niet groeien, feesten die op een ander klimaat zijn afgestemd, en spullen die je alleen online kunt bestellen. Wie in Nederland of België woont, heeft daar weinig aan. Gelukkig hoeft dat ook niet. Alles wat je nodig hebt om te beginnen, groeit en gebeurt hier, om de hoek.
In dit stuk lees je hoe je hekserij beoefent in de Lage Landen: met onze seizoenen, onze planten, onze verhalen en onze regels. Een algemene opstap vind je in hekserij leren. Hier gaat het om wat specifiek is voor dit stuk land aan de Noordzee.
Een land van klei, zand en water
Hekserij die uit het land voortkomt, begint bij het land zelf. En dat is hier heel verschillend. Wie op de zandgronden van Brabant, de Kempen of Drenthe woont, heeft heide, dennen en berken. In het rivierengebied en de polders zijn het klei, wilgen, riet en sloten. Langs de kust duinen en helm. In Limburg en de Ardennen heuvels, kalk en loofbos.
Leer jouw eigen landschap kennen. Welke bomen staan er? Waar komt het water vandaan? Welke oude plekken liggen in de buurt: een grafheuvel, een bron, een oude eik? In krachtplaatsen in Nederland en België vind je er een aantal. Maar de belangrijkste plek is vaak gewoon het stukje natuur waar je elke week langs loopt.
Onze seizoenen volgen
Het jaarwiel met zijn acht feesten wordt overal gebruikt, maar de seizoenen hier hebben hun eigen ritme. De winter is meestal nat en grijs in plaats van besneeuwd. Het voorjaar komt laat en dan ineens. De vlier bloeit eind mei, begin juni, en de bramen zijn rijp vanaf augustus. Kijk dus niet alleen naar de kalender, maar naar wat je buiten ziet.
Ons eigen boerenjaar kende ook zijn vaste dagen: Lichtmis in februari, de paasvuren in het oosten van het land, Sint-Jan in juni, de kruidwis rond 15 augustus en Sint-Maarten in november. Die gebruiken zijn vaak christelijk van naam, maar ze volgen hetzelfde ritme van licht, groei en oogst. Wie hekserij in Nederland of België beoefent, kan daar prima bij aansluiten. In de cursus De jaarfeesten lopen we alle acht feesten door.
Lokale planten in plaats van import
Een van de eerste dingen die beginners leren, is roken met witte salie. Maar witte salie groeit hier niet in het wild. Hij komt uit Californië en Mexico, waar de plant door de grote vraag onder druk staat. De Amerikaanse organisatie United Plant Savers zet witte salie op haar lijst van bedreigde medicinale planten en raadt aan om alleen gekweekte salie te gebruiken. Voor inheemse volken daar is het bovendien een heilige plant.
Hier hebben we eigen planten die al eeuwenlang gebruikt worden. Bijvoet groeit in elke berm. Jeneverbes, den, tijm, rozemarijn en lavendel zijn makkelijk te vinden of te kweken. Over het verschil lees je meer in witte salie of bijvoet. En de vlier, die bij bijna elke boerderij stond, heeft een heel eigen plek in de volksmagie; zie de magie van de vlier.
Begin met een handvol planten die je echt leert kennen:
- bijvoet, voor roken en reinigen;
- brandnetel, voor kracht en bescherming;
- vlier, de beschermer van huis en erf;
- den of spar, voor de winter;
- tijm of rozemarijn, uit je eigen tuin of pot.
Per plant vind je in het Herbarium waarmee je hem kunt verwarren en welke delen giftig zijn. Het Herbarium is een groeiende verzameling kruidenkaarten van de Lage Landen. Een jaar lidmaatschap kost €50, en daarmee lees je ook de kaarten die er later bijkomen.
Wildplukken: wat mag wel en niet?
Hekserij met lokale planten betekent dat je ook zelf gaat plukken. Dan is het goed om de regels te kennen, want die verschillen per land en per terrein.
In Nederland
Staatsbosbeheer staat wildplukken op kleine schaal toe, voor eigen gebruik en op eigen risico. Als richtlijn noemen ze een hoeveelheid van een champignonbakje van 250 gram. Grootschalig of commercieel plukken zien ze als diefstal. Natuurmonumenten staat wildplukken niet toe, ook niet een klein beetje. Provinciale landschappen hebben elk hun eigen regels, en gemeenten kunnen in hun plaatselijke verordening (APV) het plukken in parken en plantsoenen verbieden. Op privéterrein heb je altijd toestemming van de eigenaar nodig.
In Vlaanderen
In Vlaanderen is het strenger. In bossen en natuurgebieden is het plukken of verwijderen van vegetatie, zoals bloemen, vruchten en paddenstoelen, in principe verboden, tenzij de beheerder het toestaat. In erkende natuurreservaten is plukken altijd verboden. Het Agentschap Natuur en Bos gedoogt wel dat je tijdens een wandeling een paar bramen plukt, maar zakken vol verzamelen kan een boete opleveren. Langs de openbare weg en in je eigen tuin heb je meer ruimte.
Overal
- Pluk alleen wat je zeker herkent. Twijfel je, laat het staan.
- Pluk nooit beschermde soorten, en neem nooit de laatste exemplaren van een plek mee.
- Neem maar een klein deel. De rest is voor de dieren en voor volgend jaar.
- Blijf op de paden, en pluk niet langs drukke wegen of bespoten akkerranden.
- Kijk ter plekke op de borden welke regels er gelden.
Ga je planten innemen, als thee of in eten, wees dan extra voorzichtig. Sommige planten lijken sterk op giftige soorten, en kruiden kunnen de werking van medicijnen beïnvloeden. Dit stuk is geen medisch advies; vraag bij twijfel je huisarts of een gediplomeerd herborist.
Onze eigen verhalen
Hekserij in de Lage Landen heeft ook eigen verhalen. Vrouw Holle, die in de winter haar bedden uitschudt. De witte wieven in de nevel boven het veen. De heksenwaag van Oudewater, waar mensen zich lieten wegen om te bewijzen dat ze geen heks waren. Die verhalen vertellen hoe mensen hier over magie, de doden en het land dachten. Lees bijvoorbeeld over Vrouw Holle, de witte wieven en de heksenwaag van Oudewater.
Geen kristallen nodig
Kristallen zijn mooi, maar ze maken geen deel uit van de oude volkshekserij hier. Veel kristallen worden bovendien ver weg gedolven, vaak onder slechte omstandigheden. Begin liever met wat je zelf vindt: een steen uit de rivier of een stuk hout uit het bos. Die horen bij jouw land en hebben een eigen verhaal.
Zo begin je
Kies deze week één plek vlak bij huis: een bosrand of een dijk. Ga er elke week heen, met een schrift. Noteer wat er bloeit en welke vogels je hoort. Na een paar maanden heb je je eigen kalender, en die klopt beter dan welk boek ook.
Twijfel je nog of dit pad bij je past, lees dan Hoe word ik een heks. Wil je dat stap voor stap doen? In de opleiding Jaar en een dag leer je in dertien delen de basis van de Europese volkshekserij, verspreid over een heel jaar, zodat je alle seizoenen meemaakt. Wie de planten beter wil leren kennen, kan terecht bij de cursus Kruiden en wilde planten.