Vrouw Holle: van sprookje tot oude wintervrouw

Als het sneeuwt, zeggen ze in Duitsland nog steeds dat Frau Holle haar bedden uitschudt. Wij kennen haar vooral als Vrouw Holle uit het sprookje van de gebroeders Grimm: de oude vrouw onder in de put, bij wie het vlijtige meisje goud krijgt en het luie meisje pek. Maar Vrouw Holle is veel ouder dan dat sprookje.

In dit artikel lees je wie Vrouw Holle was, hoe ze samenhangt met de winter en de twaalf nachten, en waarom ze voor heksen nog steeds een belangrijke figuur is.

Het sprookje

In 1812 namen de gebroeders Grimm het verhaal op in hun Kinder- und Hausmärchen. Een meisje laat haar spoel in een put vallen, springt erachteraan en komt in een andere wereld terecht. Daar werkt ze hard voor een oude vrouw, Vrouw Holle, en schudt ze elke dag haar bed op tot de veren vliegen. Dan sneeuwt het op aarde. Als beloning wordt ze met goud overladen. Haar luie stiefzus probeert hetzelfde, maar doet haar werk slecht en komt thuis onder de pek.

De oude Vrouw Holle

Achter het sprookje zit een veel oudere figuur. In grote delen van Duitsland, en ook in onze streken, kende men een bovennatuurlijke vrouw die Holle, Holda of Hulda heette. In het zuiden van Duitsland, in Oostenrijk en Zwitserland heette een verwante figuur Perchta of Berchta. Ze werd in verband gebracht met de winter, het weer, het spinnen en het huishouden.

Een paar dingen die over haar verteld werden:

  • Ze brengt de sneeuw. Als ze haar veren bedden uitschudt, sneeuwt het. Als ze kookt, hangt er mist. Als ze haar haar kamt, regent het.
  • Ze let op de spinsters. In de twaalf nachten tussen Kerst en Driekoningen kwam ze kijken of het spinwerk af was. Wie lui was geweest, werd gestraft. Wie hard had gewerkt, kreeg een beloning.
  • Ze woont onder de grond of in het water. In een put, een vijver of een berg. Volgens sommige verhalen kwamen pasgeboren kinderen uit de vijver van Vrouw Holle.
  • Ze rijdt door de lucht. In de winternachten trok ze met haar gevolg door de lucht, en in sommige streken voerde zij de Wilde Jacht aan.

Er is ook een mooi Nederlands spoor. In het Middelnederlands werd de Melkweg soms Vrouwelden straet genoemd: de weg van Vrouw Hulde.

Vrouw Holle en de heksen

Al rond het jaar 1000 schreven kerkelijke schrijvers afkeurend over vrouwen die geloofden dat ze ’s nachts met een godin mee door de lucht reden. In sommige teksten wordt die godin Holda genoemd. Later, in de tijd van de heksenvervolgingen, werd zo’n nachtelijke rit gezien als bewijs van hekserij. “Met Holle meerijden” werd in Duitse streken een uitdrukking voor een heksenrit.

Voor heksen van nu is Vrouw Holle een figuur van de winter en het huis. Ze staat voor hard werken en beloning, voor de rust van de aarde onder de sneeuw, en voor de grens tussen onze wereld en de andere wereld, die je bereikt via de put. Veel heksen eren haar in de twaalf nachten rond Yule.

Vrouw Holle eren in de winter

Wil je iets met Vrouw Holle doen in de donkere maanden? Een paar eenvoudige ideeën:

  • Maak voor de twaalf nachten je huis schoon en ruim je werk op, zodat je het nieuwe jaar opgeruimd begint.
  • Zet op de avond van de zonnewende een kaars en een kommetje melk of pap neer, als groet aan Vrouw Holle.
  • Pak een handwerkje op in de twaalf nachten, of maak het juist af: spinnen, breien, haken of naaien.
  • Kijk als het sneeuwt even naar buiten en bedenk wat je onder de sneeuw laat rusten tot het voorjaar.

Laat een brandende kaars nooit onbeheerd achter.

Veelgestelde vragen

Wie is Vrouw Holle?

Vrouw Holle is een figuur uit de Duitse en Nederlandse volksverhalen, bekend van het sprookje van de gebroeders Grimm uit 1812. Ze is veel ouder dan dat sprookje: in de volkstraditie was ze een bovennatuurlijke vrouw van de winter, het weer en het spinnen.

Waarom sneeuwt het als Vrouw Holle haar bed opschudt?

Volgens het oude volksgeloof bracht Vrouw Holle het winterweer. De veren uit haar bedden werden sneeuwvlokken. In Duitsland zegt men dat nog steeds als het sneeuwt.

Wat is het verschil tussen Vrouw Holle en Perchta?

Het zijn verwante figuren. Holle of Holda kwam vooral voor in Midden- en Noord-Duitsland, Perchta of Berchta in het zuiden en in de Alpen. Beide worden verbonden met de winter, de twaalf nachten en het spinnen.

Meer over de winter

Lees ook over Yule en de winterzonnewende en over de Wilde Jacht. In de cursus De jaarfeesten vier je Yule en de andere feesten van het jaar met hun geschiedenis en volksgebruiken.

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *