Wie in de herfst vroeg in de ochtend door de Achterhoek of Twente fietst, ziet ze soms nog: witte slierten nevel die boven de weilanden en de oude grafheuvels hangen. In de streek heten die nog steeds witte wieven. Volgens de oude sagen waren het geen gewone mistbanken, maar vrouwen die in de heuvels woonden en ’s nachts tevoorschijn kwamen.
In dit artikel lees je wie de witte wieven waren, waar je hun verhalen tegenkomt en waarom ze zo goed passen bij de oude Europese hekserij.
Wat zijn witte wieven?
Witte wieven zijn geestverschijningen uit de volksverhalen van het oosten van Nederland, vooral uit Drenthe, Overijssel en Gelderland. Ze worden meestal beschreven als vrouwen in lange, witte gewaden, soms jong en mooi, soms oud en grauw. Ze wonen in grafheuvels, bij hunebedden, in kuilen in het bos of bij moerassen en vennen.
Over de naam zijn de meningen verdeeld. In het Nederlands van nu betekent het gewoon “witte vrouwen”, naar hun witte kleding of naar de nevel. Maar “wit” kon in de oude streektaal ook “wijs” betekenen, net als het Engelse wit. Dan zouden het oorspronkelijk wijze vrouwen zijn geweest: kruidenvrouwen of zieneressen die na hun dood in hun grafheuvel bleven wonen. Of dat klopt, weet niemand zeker.
Waar ze wonen
De verhalen zijn nauw verbonden met het landschap. Bij Barchem, in de buurt van Lochem, ligt de Witte Wievenkuil, waar volgens de overlevering drie witte wieven woonden. Ook in Drenthe, bij de hunebedden, en in het Twentse sagenland rond Ootmarsum en Denekamp vertellen de verhalen over plekken waar je ’s nachts beter niet kon komen.
Al in 1660 schreef de Drentse dominee Johan Picardt over witte wieven bij de grafheuvels. In de negentiende eeuw maakte de dichter A.C.W. Staring van het verhaal over de Witte Wievenkuil een romantisch gedicht. Veel van wat mensen nu over de witte wieven denken te weten, komt uit die tijd. In de Volksverhalenbank van het Meertens Instituut staan ruim tweehonderd sagen over hen.
Wat de verhalen vertellen
De witte wieven waren niet goed en niet slecht. Hoe ze zich gedroegen, hing af van hoe jij je gedroeg. Een paar dingen komen in de verhalen steeds terug:
- Ze dansen. Om middernacht, op een heuvel of in een kring in het gras. Wie stiekem keek of meedanste, kwam er vaak slecht van af.
- Ze helpen wie beleefd is. Er zijn verhalen over witte wieven die zieken genazen of goede raad gaven, aan wie hen met respect benaderde.
- Ze nemen wraak. Wie hun heuvel verstoorde of hen uitlachte, kreeg ongeluk: verdwaald in de mist, ziek vee of erger.
- Ze ruilen kinderen. In sommige sagen nemen ze een baby mee en laten ze een wisselkind achter.
- Ze krijgen brood. Mensen legden na zonsondergang brood of ander eten bij de heuvel, om de witte wieven gunstig te stemmen.
Witte wieven en hekserij
Voor heksen die met de oude Europese tradities werken, zijn de witte wieven een mooi voorbeeld van hoe ons eigen land vol verhalen zit. Ze herinneren aan de wijze vrouwen van het dorp, aan de geesten van de plek en aan het idee dat oude graven en heuvels plekken zijn waar je met respect binnenkomt. Je hoeft niet naar Engeland of Ierland om verhalen over het onzichtbare volk te vinden.
Wil je zelf iets met deze verhalen doen? Ga eens naar een grafheuvel of hunebed bij jou in de buurt. Neem iets mee, een stukje brood of wat water, en laat het achter als groet. Luister, kijk en schrijf daarna op wat je merkte. Raak de heuvel zelf niet aan en blijf op de paden: veel grafheuvels zijn beschermd.
Veelgestelde vragen
Wat betekent witte wieven?
Letterlijk “witte vrouwen”. Volgens een andere uitleg betekent het “wijze vrouwen”, omdat “wit” in de oude streektaal ook “wijs” kon betekenen. Ook dichte nevel boven de velden heet in het oosten van Nederland nog steeds witte wieven.
Waar komen de witte wieven voor?
Vooral in het oosten van Nederland: in de Achterhoek, Twente, op de Veluwe en in Drenthe. Ook in andere delen van het land zijn verhalen over witte juffers en witte vrouwen bekend.
Zijn witte wieven heksen?
Niet echt. Het zijn geesten of elfachtige wezens uit de sagen. Wel worden ze soms in verband gebracht met wijze vrouwen en kruidenvrouwen van vroeger.
Meer volksverhalen
Lees ook over de Wilde Jacht, die in de twaalf nachten rond Yule door de lucht trok, of over Yule en de winterzonnewende. Wil je leren hoe je de oude Europese gebruiken in je eigen praktijk brengt? Kijk dan bij de opleiding Jaar en een dag.