Eind juli en begin augustus kleuren de akkers geel. Op 1 augustus valt in het jaarwiel van de moderne hekserij het eerste oogstfeest, dat twee namen heeft: Lammas en Lughnasadh. De ene naam komt uit de Engelse kerk, de andere uit Ierland. In dit stuk lees je waar beide namen vandaan komen, en welke oogstgebruiken de Lage Landen zelf hadden.
Lammas: de broodmis
Lammas komt van het Oudengelse hlāfmæsse, broodmis. Het is een christelijke feestdag op 1 augustus, die in een aantal Engelstalige landen wordt gevierd. Men bracht dan een brood naar de kerk, gebakken van het meel van het nieuwe graan, om het te laten zegenen. Het was een van de oudste momenten waarop het boerenjaar en de kerk elkaar raakten, net als Plough Sunday in januari, de zondag waarop de ploegen werden gezegend.
Lughnasadh: het feest van Lugh
Lughnasadh is het Gaelische oogstfeest, genoemd naar de god Lugh. Volgens de Ierse mythologie stichtte Lugh het feest als een begrafenismaal met wedstrijden, ter nagedachtenis aan zijn pleegmoeder Tailtiu. Zij zou uitgeput gestorven zijn nadat ze de vlakten van Ierland had vrijgemaakt voor de landbouw. In de middeleeuwen werden bij Tailtin, in het huidige graafschap Meath, grote bijeenkomsten gehouden met spelen en paardenrennen.
Het feest bleef in Ierland tot in de twintigste eeuw bestaan onder namen als Garland Sunday en Bilberry Sunday. Het beklimmen van heuvels bleef op sommige plaatsen gewoonte, en kreeg een christelijke vorm in de bedevaart naar de top van Croagh Patrick op de laatste zondag van juli. Sinds het eind van de twintigste eeuw vieren Keltische neopaganisten het feest weer. In het jaarwiel ligt Lughnasadh tegenover Beltane, ongeveer midden tussen midzomer en de herfst-equinox.
De oogst in de Lage Landen
In Nederland en België heet augustus van oudsher de oogstmaand. Volgens de Nederlandse Wikipedia waren de vroegste oogstfeesten hier geen georganiseerde evenementen. Ze vonden plaats op de boerderij zelf. Als de laatste graanschoof was binnengehaald, werd er op het erf of op het veld samen met de werkers gedronken. Elke boerderij had zijn eigen ritme, dus een vaste datum was er niet.
Pas later werd 15 augustus, Maria-Hemelvaart, het moment voor de halfoogst. Op die dag werd ook de kruidwis gezegend, de bundel veldkruiden die we eerder beschreven. De huidige halfoogstfeesten en dorpskermissen zijn volgens dezelfde bron grotendeels uitvindingen uit de tweede helft van de twintigste eeuw. In de jaren vijftig legden volkskundigen nog een verband met oude Germaanse en Keltische oogstfeesten, maar modern onderzoek ziet geen directe lijn. Dat is goed om te weten. Je viert een oud ritme, geen ononderbroken traditie.
De graanpop en de roggemoeder
Bij de oogst hoorde ook volksgeloof. In veel delen van Europa werd van het laatste koren een figuur gevlochten, een graanpop. In Frankrijk bewaarde men de korrels en mengde ze met het zaaigoed voor het volgende jaar. Zulke figuren heetten soms korenmoeder of oude vrouw, en soms zelfs de heks.
In de Lage Landen kende men de roggemoeder, een geest die in het graan zou wonen. Kinderen werden gewaarschuwd niet het veld in te gaan, want dan zou ze hen meenemen. Als de halmen anders bewogen dan de wind verklaarde, was dat de roggemoeder. Ze zou ook weleens een aar beetpakken, waardoor de korrels zwart en giftig werden. Die korrels kennen we als moederkoorn, een schimmel die echt giftig is. Het verhaal hield kinderen uit het koren, en het gaf een uitleg aan iets wat men zag gebeuren.
Lammas thuis vieren
Lammas vraagt niet om grote rituelen. Het gaat om dank voor wat er gegroeid is. Een paar manieren:
- Bak een brood. Het hoeft niet van eigen graan te zijn. Snijd de eerste snee af en leg hem buiten neer, of eet hem bewust als eerste.
- Leg een paar aren op je seizoenstafel. Pluk ze niet van een akker zonder toestemming van de boer. Een bosje gedroogde aren koop je ook bij een bloemist.
- Vlecht een eenvoudige graanpop of een strikje van een paar halmen, en hang het op tot het volgende jaar.
- Maak een wandeling langs de akkers in je buurt en kijk wat er geoogst wordt. Vraag eens aan een boer wat hij teelt.
Een brood als ritueel
Het bakken van een brood is misschien de eenvoudigste manier om Lammas te vieren, en de meest passende. Het woord zegt het al. Neem er de tijd voor. Kneed het deeg met aandacht en denk aan wat er dit jaar gegroeid is, in de tuin of in jezelf. Terwijl het deeg rijst, kun je opschrijven waar je dankbaar voor bent. Het hoeft geen lange lijst te zijn.
Als het brood uit de oven komt, breek je het in plaats van het te snijden. Deel het met de mensen met wie je woont, of met een buur. Wie alleen woont, kan een stuk bewaren voor de vogels. Het idee is dat de eerste opbrengst niet alleen van jou is.
Lammas is ook een goed moment om terug te kijken naar wat je bij Beltane of de lente-equinox hebt gezaaid of je hebt voorgenomen. Kijk wat er is opgekomen en wat niet. Daar hoeft geen oordeel aan vast te zitten. Een oogst is nooit precies wat je had verwacht.
Voor recepten met de oogst van het seizoen, van bramen tot bonen, is Keukenhekserij een goed begin. Wie in augustus ook kruiden wil plukken voor de kruidwis, kan de planten leren herkennen in het Herbarium van Wyrd House, een groeiende verzameling kruidenkaarten van de Lage Landen.
Meer over oude gebruiken door het jaar lees je in Nederlandse volksmagie. Een overzicht van alle feesten staat in Het jaarwiel in de hekserij.
Verder leren
In de cursus De jaarfeesten volgen we het jaar van zaaien tot oogst, met wat we historisch weten en hoe je het thuis viert.