Voorouders eren in de Europese volkshekserij

In bijna elk huis staat wel een foto van iemand die er niet meer is. Een oma op de vensterbank, een vader naast de klok, een kaartje van de uitvaart tussen de boeken. Dat is al voorouderwerk, ook als niemand het zo noemt. In de Europese volkshekserij maken we er een vaste gewoonte van: een plek, een naam, een kaars en af en toe een bord eten.

In dit stuk lees je hoe mensen in de Lage Landen hun doden herdachten, wat de winterverhalen over de doden vertellen, en hoe je thuis op een eenvoudige manier je voorouders eert.

Wie zijn je voorouders?

Bij voorouders denk je eerst aan familie: grootouders, overgrootouders, de mensen van wie je je achternaam of je handen hebt. Maar het woord is ruimer. Ook de mensen die vóór jou in je huis woonden, het land bewerkten waar je nu loopt, of het ambacht uitoefenden dat jij nu doet, horen erbij. Sommige mensen eren ook een leraar, een vriend of een dier dat belangrijk voor ze was.

Je hoeft dus geen stamboom te hebben om te beginnen. En heb je een moeilijke band met je familie, dan kies je zelf wie je eert. Niemand verplicht je om iemand een plek te geven die je pijn heeft gedaan.

Hoe het hier ging: Allerzielen en zielenbrood

In de katholieke delen van Nederland en Vlaanderen was 2 november, Allerzielen, de dag van de doden. Volgens het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland ontstond dat feest aan het eind van de tiende eeuw in het klooster van Cluny. Lange tijd ging het om het zielenheil van de doden in het vagevuur. Pas in de negentiende eeuw werd het gebruikelijk om op Allerzielen de graven te bezoeken, schoon te maken en te versieren met bloemen en lichtjes. Dat doen veel mensen nog steeds.

Thuis speelde eten een grote rol. In Vlaanderen en delen van Nederland bakte men rond Allerheiligen en Allerzielen zielenbroodjes of zieltjeskoeken. Wie na een gebed zo’n broodje at, redde volgens het volksgeloof een ziel uit het vagevuur. Bokrijk noemt een hele reeks namen: zieltjeskoeken, kruiskensbrood, mastellen, engelbrood, heeteweggen, sterrekes. Rond Gent en Aalst bakte men pannenkoeken, en op de ochtend van Allerzielen werd de eerste pannenkoek onder het bidden van een Onzevader in stukken gesneden en rondgedeeld. Een Vlaamse moeder in Ieper stak met het bakschopje een kruis door één van de pannenkoeken. Wie dat stuk op zijn bord kreeg, moest opstaan en voor de zielen bidden.

Een bord voor de doden op tafel zetten is in de Lage Landen trouwens niet goed gedocumenteerd. Wat wel goed beschreven is, is het uitdelen van brood aan de armen in naam van de doden. Het eten ging dus naar de levenden, en de doden hadden er baat bij. Dat is een mooi uitgangspunt voor wie vandaag iets wil doen.

De doden in de winterverhalen

De donkere maanden zitten vol verhalen over de doden. In de twaalf nachten tussen Kerst en Driekoningen, de Rauhnächte, zou de grens tussen de wereld van de levenden en die van de doden dun zijn. Dan trekt de Wilde Jacht door de lucht, in sommige verhalen met gestorven jagers en verloren zielen in het gevolg.

Ook Vrouw Holle hoort bij die tijd. Jacob Grimm verzamelde in Duitsland verhalen waarin zij, of haar zuidelijke tegenhanger Perchta, in de twaalf nachten rondtrekt met een stoet zielen van kinderen die ongedoopt waren gestorven. In een Thüringse sage herkent een rouwende moeder haar overleden kind in die stoet. Het kind draagt een kruikje vol met haar tranen en vraagt haar op te houden met huilen.

Verder weg, in Griekenland, was Hekate de godin van kruispunten en drempels, die met de zielen van de doden werd verbonden. Al die verhalen zeggen iets over hoe mensen de doden zagen: dichtbij, vooral in de winter, en niet altijd rustig.

Een plek voor je voorouders

Begin met één vaste plek. Een plank, een hoek van het dressoir, een vensterbank. Zet er een foto neer, of een voorwerp dat van iemand was: een vingerhoed, een pijp, een kookboek met aantekeningen in de kantlijn. Heb je niets, schrijf dan een naam op een kaartje. Voeg een kaars toe, en iets van buiten, zoals een tak of een steen van een plek die bij die persoon hoorde. Hoe je een plek inricht met wat je vindt, lees je in een altaar inrichten.

Houd het klein en houd het schoon. Een stoffige plank met een verwelkte bloem zegt ook iets, en niet het goede.

Namen noemen

Namen zijn misschien wel het belangrijkste. Zolang een naam wordt uitgesproken, is iemand niet helemaal weg. Schrijf de namen van je voorouders op, zover je ze kent. Vraag je ouders, tantes of ooms naar verhalen. Kijk in oude bidprentjes, trouwboekjes of het archief van je gemeente. Elke naam die je terugvindt, is er een.

Noem die namen hardop als je de kaars aansteekt. Je hoeft er geen gebed of spreuk bij te zeggen. ‘Ik denk aan je, opa Jan’ is genoeg.

Een bord eten

Eten verbindt de levenden en de doden, dat zag je al bij de zielenbroodjes. Je kunt daar op twee manieren bij aansluiten.

  • Een klein bord op je voorouderplek. Een stukje brood, een appel, een slokje van de jenever of koffie waar iemand van hield. Laat het een nacht staan en geef het daarna aan de tuin, de vogels of de composthoop.
  • Eten delen met de levenden. Bak zielenbroodjes of pannenkoeken op Allerzielen of in de Rauhnächte en deel ze uit. Of breng iets naar de voedselbank, in naam van iemand die je mist. Dat ligt het dichtst bij wat hier vroeger gebeurde.

Kook ook eens een recept van je oma, en vertel aan tafel over haar. Dat is voorouderwerk dat de hele familie begrijpt.

Wanneer?

Je voorouders kun je het hele jaar eren, maar de donkere tijd ligt voor de hand. Samhain en Allerzielen openen die periode, de Rauhnächte sluiten hem af. Hoe die feesten in het jaar passen, lees je in Het jaarwiel in de hekserij. Ook sterfdagen en verjaardagen van overledenen zijn goede momenten. Verder is een vaste dag in de week of maand prettig, bijvoorbeeld bij nieuwe maan. Hoe de natuur in deze maanden tot rust komt, lees je in van Samhain naar Imbolc.

Een eenvoudige avond voor je voorouders

  • Maak je voorouderplek schoon en zet er een verse kaars neer.
  • Leg een bord klaar met iets eenvoudigs: brood, een appel, een glaasje.
  • Steek de kaars aan en noem de namen die je kent. Vertel hardop iets wat je je herinnert, of wat je over iemand hebt gehoord.
  • Ga even zitten en wees stil. Schrijf daarna in je schrift wat er bij je opkwam.
  • Blaas de kaars uit en zeg dank je wel. Breng het eten de volgende ochtend naar buiten.

Het gaat bij voorouderwerk niet om contact met geesten of boodschappen uit de andere wereld. Het gaat om herinneren, en om weten waar je vandaan komt. In wat betekent wyrd lees je hoe de keuzes van wie vóór ons kwamen doorwerken in ons eigen leven.

In de opleiding Jaar en een dag komen de doden en de voorouders terug bij het jaarwiel, rond Samhain en Yule. De cursus De jaarfeesten gaat dieper in op wat bij elk feest hoort.

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *