Beschermende kruiden voor huis en haard

Vroeger hingen er in veel huizen kruiden die niet voor de soep bedoeld waren. Een takje boven de deur, een bundel in de stal, een plant op het dak. Ze moesten het huis beschermen tegen de bliksem en tegen kwade invloeden. In dit stuk lees je welke beschermende kruiden in de Lage Landen en de rest van Europa een rol speelden, wat er over ze werd verteld en hoe je er vandaag mee werkt.

Het gaat hier om kruiden voor bij de deur of in een schaal. Niet om in te nemen. Voor het grotere verhaal over bescherming van het huis, met zout en ijzer bij de drempel, lees je Je huis beschermen met volksmagie.

Huislook op het dak

Een van de duidelijkste voorbeelden is huislook, een vetplantje met dikke bladrozetten. De naam zegt het al: de plant groeide op daken en muren. Volgens het volksgeloof beschermde huislook op het dak tegen blikseminslag. Daarom heette de plant ook wel donderbaard of donderblad.

Het gebruik is oud. De plantkundige H. Kleijn wijst op het Capitulare de villis, een Karolingische verordening over het beheer van de koninklijke landgoederen. Daarin staat dat de tuinman Jovis barbam, Jupiters baard, op het dak van zijn huis moet hebben. Er was ook een praktische kant. Huislook bevat veel vocht, en vonken uit de schoorsteen hadden zo minder kans om brand te veroorzaken.

Volgens Kleijn komt huislook waarschijnlijk niet meer in het wild voor. Doordat veel oude huizen en schuren zijn opgeruimd, zie je hem ook steeds minder op daken. Wil je er een op een muurtje of in een pot bij de voordeur, koop hem dan bij een kwekerij. Een pot huislook vraagt weinig, zolang hij zon krijgt en niet te nat staat.

Bijvoet bij de deur

Bijvoet is in de Lage Landen misschien wel het bekendste beschermende kruid. Op Sint-Jan vlochten mensen er kransen van en hingen die aan het huis of in de stal, tegen bliksem. De plant hoorde ook bij de bundel veldkruiden die rond 15 augustus werd gezegend, de kruidwis. Een gedroogde bos bijvoet bij de voordeur sluit mooi aan bij dat oude gebruik. Over bijvoet als lokaal alternatief voor witte salie lees je in Witte salie vs bijvoet.

De vlier bij het huis

Over de vlier werd in veel Europese verhalen verteld dat er een vrouwelijke beschermgeest in de struik woonde. In sommige streken plantte men de vlier bij het huis omdat hij bescherming zou bieden tegen onheil. Wie een vlier in de tuin heeft, hoeft er dus niets aan te doen. Laat hem staan, en vraag het hem netjes als je bloesem of bessen plukt. Dat laatste is een modern gebaar, maar het past bij de verhalen.

Jeneverbes

De jeneverbes is een van de weinige naaldbomen die van nature in de Benelux voorkomen. Volgens het Jeneverbesgilde Utrecht verbrandde men in de middeleeuwen de naalden en takken om het kwaad weg te houden, en zou het ophangen van takken blikseminslag voorkomen. Op het Duitse eiland Rügen stopte men bij het bouwen van een huis een jenevertak in het fundament, om de duivel op afstand te houden. In oude Duitse vakwerkhuizen vindt men nog jenevernaalden onder de vloer, maar die waren bedoeld tegen muizen. Bescherming en huishouden lagen in zulke gebruiken dicht bij elkaar.

Pluk geen jeneverbes in het wild. De struik is in Nederland sterk in aantal afgenomen en stond als enige boomsoort op de Rode Lijst van 2004. Gedroogde jeneverbessen koop je gewoon in de supermarkt, bij de specerijen. Een handje in een schaaltje bij de deur is genoeg.

Rozemarijn

Rozemarijn is geen inheemse plant. In 1543 schreef Leonhart Fuchs al dat men bij ons rozemarijn in tuinen en in kuipen zette. In de hekserij van nu geldt rozemarijn als een kruid van bescherming en herinnering, en ook van zuivering. Dat is vooral een moderne betekenis. Een potje rozemarijn op de vensterbank van de keuken is een eenvoudig begin, en je kookt er ook mee. Ideeën daarvoor staan in Keukenhekserij.

Brandnetel tegen het onweer

Ook de brandnetel hoorde bij de beschermende kruiden. Kleijn beschrijft dat men bij onweer de plant in het haardvuur legde, opdat de bliksem niet zou inslaan. Wie bang was voor toverij, droeg de wortel bij zich. In maart schrijven we een apart stuk over de brandnetel.

Wat deze planten gemeen hebben

Opvallend vaak gaat het om de bliksem. Huislook, bijvoet, jeneverbes en brandnetel werden allemaal gebruikt om inslag te voorkomen. Voor een boerderij met hooi op zolder was onweer een echt gevaar. Volgens de Nederlandse Wikipedia werd huislook geplant tegen de bliksem van Donar, en Kleijn noemt de brandnetel een plant die aan Donar gewijd was. Of mensen in de negentiende eeuw nog aan Donar dachten als ze een plant op het dak zetten, weten we niet. Het gebruik bleef, de uitleg veranderde.

Een tweede lijn is het kwaad in algemene zin, zoals toverij en ziekte. Kleijn noemt de brandnetelwortel die men tegen toverij bij zich droeg, en het Jeneverbesgilde de takken die men verbrandde om het kwaad weg te houden. Zulke gebruiken hoorden vaak bij een vaste dag in het jaar, zoals Sint-Jan bij de bijvoet. Daar kun je bij aansluiten door je kruiden op een vast moment te vervangen.

Zo werk je ermee

Beschermende kruiden werken in de volksmagie vooral door waar je ze neerlegt of ophangt. Een paar manieren:

  • Hang een gedroogde bos bijvoet of een takje rozemarijn boven de binnenkant van de voordeur. Vervang hem elk jaar, bijvoorbeeld rond Sint-Jan.
  • Zet een pot huislook op een muurtje of bij de voordeur.
  • Leg een handje gedroogde jeneverbessen en een snufje zout in een schaaltje in de gang.
  • Wil je meer doen, maak dan een heksenfles en geef er een takje van je beschermkruid bij.

Pluk wat je zelf plukt alleen waar het mag, en neem niet meer dan je nodig hebt. De regels staan in Wildplukken in Nederland en België.

Deze kruiden zijn bedoeld voor in huis, niet om in te nemen. Wil je jeneverbes of een ander kruid toch als thee gebruiken, overleg dan eerst met een arts of een opgeleide herborist, zeker als je zwanger bent of een nierziekte hebt. Dit stuk is geen medisch advies.

Het Herbarium

Wil je deze planten beter leren kennen, dan helpt het Herbarium van Wyrd House. Het is een groeiende verzameling kruidenkaarten van de Lage Landen, met herkenning en veiligheid voorop. Een jaar lidmaatschap kost €50.

Verder leren

In de cursus Kruiden en wilde planten leer je deze en andere planten herkennen en veilig plukken, en hoe je ermee werkt in huis.

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *