Witte magie helpt, zwarte magie schaadt. Zo wordt het meestal uitgelegd, en zo staat het ook in de woordenboeken. Toch is de geschiedenis van die twee woorden minder netjes dan de kleuren doen vermoeden. Wie naar de bronnen kijkt, ziet dat het onderscheid vooral werd gemaakt door de mensen die over magie oordeelden, en minder door wie haar beoefende.
Wat de woorden betekenen
Zwarte magie staat van oudsher voor magie die wordt gebruikt voor kwade of zelfzuchtige doelen. Witte magie is de tegenhanger, magie voor een onbaatzuchtig doel. De mensen die haar beoefenden, kregen in de bronnen namen als wijze vrouw of genezer, en soms witte heks. Ze werkten met zegeningen en bezweringen, maar ook met gebeden en liederen.
Het woord zwart heeft een vreemde herkomst. Het Griekse nekromanteia, het oproepen van de doden, werd in het middeleeuwse Latijn vaak geschreven als nigromantia. Daarin las men het Latijnse woord niger, zwart. Zo werd dodenbezwering zwarte kunst. In het Engels verschijnt black magic voor het eerst in The Faerie Queene van Edmund Spenser, die het toen gangbare nigromancy vertaalde.
Volgens Etymologiebank komt de naam zwarte kunst ook voort uit de oude tegenstelling tussen wit en zwart als goed en kwaad, waarbij zwart met de duivel werd verbonden.
Een oud onderscheid
Dat er schadelijke magie bestond, was al lang voor het christendom een idee. Het Romeinse wetboek van de Twaalf Tafelen, uit 451 en 450 voor Christus, bevatte al regels tegen het uitspreken van kwaadaardige bezweringen. In 81 voor Christus kwam er in Rome een wet die naast moord ook gifmengerij en kwaadaardige magie strafbaar stelde. Wat verboden was, was de schade, niet de magie op zich.
In het Engels werd schadelijke magie later witchcraft genoemd, of black magic. De helpende magie heette white magic of de cunning craft. Gewone mensen hielden die twee goed uit elkaar. Een heks bracht ongeluk, de wijze man of wijze vrouw uit het dorp hielp je ervan af. Over die Engelse cunning folk lees je meer in Druïden en hekserij in Engeland. Hier heetten zulke helpers toverdokters of duivelbanners, zoals je leest in Nederlandse volksmagie.
Toen alle magie zwart werd
Niet iedereen zag dat verschil. Voor veel theologen was elke vorm van magie verdacht, wat de bedoeling ook was. De Engelse theoloog William Perkins schreef in een tekst die in 1608 na zijn dood verscheen dat alle veroordeelde heksen moesten worden terechtgesteld. Ook de wijze mannen en vrouwen vielen daaronder, en zelfs de goede heksen die volgens hem geen kwaad deden, maar alleen goed.
In die ogen bestond witte magie dus niet. Wie genas met een bezwering, haalde zijn kracht volgens hen ergens anders vandaan dan bij God. Dat maakte de dorpsgenezer verdacht, hoe goed haar bedoelingen ook waren.
Hoe zwaar dat kon wegen, zie je in de heksenprocessen. Bij de Heksenwaag in Oudewater lees je hoe mensen zich konden laten wegen om te bewijzen dat ze geen heks waren.
Wat men onder zwarte magie verstond
De schrijver Montague Summers vond de indeling in wit en zwart tegenstrijdig. Hij liet zien hoe de term in de praktijk vooral werd gebruikt voor een bepaalde groep beschuldigingen. Het ging om mensen die demonen zouden oproepen, of die hun buren zouden vervloeken. Ook het vernielen van de oogst met toverij hoorde erbij, net als de gedachte dat iemand in de geest grote afstanden kon afleggen om de duivel te vereren.
Dat beeld werd gevormd in de heksenprocessen, en het zegt meer over de angsten van de rechters dan over wat er in de dorpen gebeurde. Ook later bleef het woord vooral een etiket voor wat men als gevaarlijk zag. In de populaire cultuur van nu valt er van alles onder, tot en met het satanisme toe.
Witte heks is een jong woord
Het woord witte heks klinkt oud, maar volgens historicus Owen Davies werd het voor de twintigste eeuw maar zelden gebruikt. De gangbare namen waren wise woman of cunning man. In de moderne hekserij kwam de term pas echt in zwang, als manier om te laten zien dat je geen kwaad wilt.
Schrijver Robert M. Place spreekt liever van hoge en lage magie, naar de bedoeling van degene die haar beoefent. Hij erkent zelf dat ook die indeling vooroordelen heeft. Goedbedoelde volksmagie wordt dan al snel laag genoemd, terwijl dure rituele magie hoog heet, wat de bedoeling ook is.
Hoe kijken we er bij Wyrd House naar?
In de volkshekserij gaat het zelden om kleuren. Het meeste werk is beschermend en praktisch, zoals een heksenfles maken of je huis beschermen met zout en ijzer. Dat soort werk wil iets afweren of herstellen.
Een zwarte kaars is dus geen zwarte magie. In Kaarsenmagie in de volkshekserij lees je dat je een kleur kiest om wat die voor jou betekent. Andersom maakt het woord wit iets niet vanzelf onschuldig. Ook een goedbedoelde bezwering kan een ander raken, als je niet hebt nagedacht over wie er nog meer bij betrokken is.
Een handige vraag is daarom niet of iets wit of zwart is, maar wat je ermee wilt bereiken, en wie daar last van kan hebben. Afweren wat je schaadt is iets anders dan een ander bewust kwaad doen. Die toets is eerlijker dan een kleur, en sluit aan bij hoe de mensen in de dorpen er zelf naar keken.
Wil je meer weten over het verschil tussen volkshekserij en moderne stromingen, lees dan Wat is traditionele Europese volkshekserij en hoe verschilt het van Wicca. In de cursus Jaar en een dag leer je de basis, met aandacht voor ethiek en geschiedenis.