De heksenprocessen van Estland – de boeren, de duivel en het moeras van Pärnu

In de zeventiende eeuw werd ook Estland getroffen door heksenvervolgingen. Het gebied maakte destijds deel uit van het Zweedse rijk en kende een samenleving waarin boeren grotendeels afhankelijk waren van hun landheer. Ziekten, mislukte oogsten, stervende dieren en onderlinge conflicten konden grote gevolgen hebben.

Wanneer er iets misging, werd soms naar een bovennatuurlijke verklaring gezocht. Mensen beschuldigden elkaar van toverij, en zulke beschuldigingen konden uitgroeien tot rechtszaken met martelingen en doodvonnissen.

Een van de best gedocumenteerde zaken vond plaats rond Pärnu, aan de westkust van Estland, in 1641 en 1642. In de rechtbankverslagen duikt een naam steeds opnieuw op: Laȳske Martt. Zijn zaak laat zien hoe een beschuldiging kon uitgroeien tot een keten van verdenkingen waarin steeds meer mensen betrokken raakten.

Hekserij in het Zweedse Estland

Aan het einde van de zestiende eeuw bereikte de Europese heksenvervolging ook de Baltische gebieden. Estland stond onder Zweeds bestuur, maar het dagelijks leven op het platteland werd sterk bepaald door landgoederen en hun eigen machtsverhoudingen.

De eerste bewaard gebleven berichten over heksenvervolgingen zijn schaars. In 1596 zouden volgens een verslag van jezuïeten in Tartu mensen wegens hekserij zijn verbrand. Hoeveel mensen in die eerste jaren werden vervolgd, is niet bekend.

In de eerste decennia van de zeventiende eeuw namen de processen toe. Boeren beschuldigden elkaar ervan dieren ziek te maken, mensen te betoveren, oogsten te vernielen of brand te veroorzaken. Niet iedere beschuldiging leidde tot een rechtszaak en niet iedere verdachte werd veroordeeld.

Ook het beeld van de heks was in Estland anders dan in veel West-Europese gebieden. Daar werden vooral vrouwen vervolgd, terwijl in Estland ook opvallend veel mannen terechtstonden. De traditionele genezer of tovenaar was in de plaatselijke volkscultuur vaak een man die kennis had van bezweringen, geneeskrachtige middelen en waarzeggerij.

De zaak van Pärnu begint

In 1641 kwam een reeks beschuldigingen terecht bij de rechtbank van Pärnu, destijds ook bekend onder de Duitse naam Pernau.

De zaak draaide aanvankelijk om verschillende boeren en hun onderlinge conflicten. Een van de eerste namen in de processtukken was Willem Sörtz. Hij werd ervan beschuldigd mensen en dieren schade te hebben toegebracht met toverij.

Ook Laȳske Martt kwam onder verdenking te staan. Hij zou zich bezighouden met bezweringen en mensen hebben geholpen die ziek waren geworden. Wat begon als een conflict over vermeende betovering en genezing, veranderde in een veel grotere zaak.

De rechtbankverslagen zijn bijzonder uitvoerig. Historicus Aarne Ruben heeft de bewaard gebleven stukken uit het Estse historische archief onderzocht en in 2019 gepubliceerd. Daardoor kunnen we de gebeurtenissen rond deze vervolging vrij nauwkeurig volgen.

Laȳske Martt en de beschuldigingen in het moeras

Op 31 mei 1641 werd Laȳske Martt voor de rechtbank gebracht. Hij werd ondervraagd over zijn vermeende contacten met andere tovenaars en over bijeenkomsten in het Röhma-moeras.

Volgens de verklaringen zou hij daar met anderen zijn samengekomen. In de processtukken verschijnen verhalen over een duivelse gemeenschap, bovennatuurlijke helpers en mensen die het weer konden beïnvloeden.

Het moeras kreeg in de verklaringen een bijzondere betekenis. Het werd voorgesteld als een afgelegen plek waar de verdachten buiten het zicht van de gewone samenleving bijeenkwamen.

Laȳske Martt noemde tijdens zijn verhoren steeds meer namen. Hij beschuldigde anderen ervan met hem te hebben samengewerkt en beweerde dat zij eveneens over verboden krachten beschikten. Sommige van die mensen ontkenden alles. Anderen werden zelf ondervraagd en vervolgens gedwongen om verklaringen af te leggen.

De rechtbank gebruikte die verklaringen als bewijs voor nieuwe beschuldigingen. Zo ontstond een keten waarin een verdachte niet alleen voor zichzelf moest antwoorden, maar ook de namen van anderen kon aandragen.

De duivel als meester

In de verhoren kwamen verhalen voor over een duivelse leider die zijn volgelingen opdrachten gaf. De vermeende deelnemers zouden in groepen hebben geleefd, onderling taken hebben verdeeld en zich aan hun meester hebben onderworpen.

Sommige verklaringen beschreven de duivel als iemand die zijn volgelingen bijeenriep met een trompet. Anderen spraken over een verblijf in het moeras, waar zij samen zouden hebben gewerkt aan het veroorzaken van schade.

Het waren verhalen die aansloten bij de demonologische ideeën die in die tijd door Europese rechtbanken werden gebruikt. Rechters zochten naar bewijs van een verbond met de duivel en beschouwden zulke verklaringen als aanwijzingen voor een georganiseerde gemeenschap van heksen.

Toch waren deze verhalen geen onafhankelijke bewijzen van een werkelijk bestaande groep. Ze werden opgetekend tijdens verhoren waarin verdachten onder grote druk stonden. Marteling en dreiging speelden een belangrijke rol bij de totstandkoming van bekentenissen.

Een keten van verdachten

Laȳske Martt bleef tijdens de verhoren namen noemen. Ook Nemmiste Tönnies werd in de zaak betrokken. Hij werd beschuldigd van toverij en zou volgens de rechtbankverklaringen eveneens anderen hebben aangewezen.

De verdenkingen bereikten zelfs mensen die een hogere positie op het landgoed bekleedden. Een opzichter met de naam Ahraste Moritz werd genoemd. Ook anderen uit de omgeving werden voor de rechtbank gebracht.

De beschuldigingen gingen niet alleen over de duivel of geheime bijeenkomsten. Er werd gesproken over het ziek maken van mensen, het laten sterven van dieren en het beschadigen van gewassen. Sommige verdachten zouden mist kunnen oproepen of de groei van graan kunnen aantasten.

De rechtbank nam de verklaringen uiterst serieus. Wie eenmaal als tovenaar was aangewezen, kon moeilijk aan de verdenking ontsnappen. Een ontkenning woog vaak minder zwaar dan de verklaringen van iemand die zelf al onder druk een bekentenis had afgelegd.

Het vonnis en de gevolgen

Laȳske Martt kreeg in juni 1641 een doodvonnis. In de uitspraak werd hij schuldig bevonden aan toverij, het veroorzaken van schade en het onderhouden van contacten met de duivel. De rechtbank beschouwde de verklaringen over zijn vermeende activiteiten in het moeras als bewijs.

Ook andere verdachten kregen zware straffen. Sommige mensen stierven tijdens hun gevangenschap of onder marteling, nog voordat een definitief vonnis kon worden uitgevoerd.

De vervolgingen hielden niet op in de zomer van 1641. Ook in de maanden daarna werden nieuwe mensen genoemd en ondervraagd. In 1642 kwamen opnieuw verdachten voor de rechtbank. De zaak groeide daarmee uit tot een van de uitvoerigst gedocumenteerde heksenprocessen uit de Estse geschiedenis.

Over het precieze aantal slachtoffers van deze specifieke vervolgingsgolf bestaan verschillen in de beschrijvingen. Aarne Ruben spreekt in zijn onderzoek over niet meer dan tien slachtoffers. Dat aantal moet niet worden verward met het grotere aantal doodvonnissen dat in de bredere geschiedenis van de rechtbank van Pärnu is uitgesproken.

Waarom Estland een ander beeld laat zien

De heksenprocessen in Estland zijn interessant omdat ze op een aantal punten afweken van de bekende vervolgingen in Duitsland, Schotland of Engeland.

In West-Europa werden vooral vrouwen beschuldigd van het sluiten van een verbond met de duivel en het deelnemen aan heksensabbatten. In Estland speelden beschuldigingen van schadelijke magie een grotere rol. Het ging vaak om concrete gebeurtenissen: een ziek dier, een mislukte oogst, een zieke buurman of een plotselinge dood.

Ook mannen werden relatief vaak vervolgd. De traditionele volksgenezer, bezweerder of tovenaar was in de Estse samenleving niet noodzakelijk een vrouw. Mensen die kennis hadden van geneeskrachtige kruiden, spreuken en rituelen konden daardoor eveneens verdacht worden.

Dat betekent niet dat de vervolgingen mild waren. Ook in Estland werden mensen gemarteld, ter dood veroordeeld en verbrand. Historisch onderzoek naar de processen laat zien dat de autoriteiten verklaringen over de duivel en schadelijke magie serieus namen, ook wanneer die onder dwang waren afgelegd.

De stemmen uit de oude rechtbankstukken

De zaak van Pärnu is bijzonder omdat zoveel procesmateriaal bewaard is gebleven. In de documenten staan namen, data, ondervragingen en uitspraken. Daardoor krijgen we een inkijkje in de wereld van gewone boeren die anders nauwelijks in de geschiedschrijving voorkomen.

Maar de stukken vragen ook om voorzichtigheid. Ze vertellen niet rechtstreeks wat de verdachten werkelijk dachten of deden. Ze laten vooral zien wat rechters wilden weten, welke antwoorden zij accepteerden en hoe beschuldigingen zich konden uitbreiden.

Het Röhma-moeras was waarschijnlijk geen ontmoetingsplaats van een geheime duivelse gemeenschap. Het werd die plek in de verhalen die tijdens de rechtszaken ontstonden. De mensen die daar zogenaamd bijeenkwamen, waren in werkelijkheid verdachten die gevangen zaten in een proces waaruit ontsnappen vrijwel onmogelijk kon zijn.

De geschiedenis van Pärnu is daarmee geen verhaal over een verborgen heksenkring, maar over angst, macht en de gevolgen van beschuldigingen die steeds verder om zich heen grepen.

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *