IJsland heeft een bijzondere plaats in de geschiedenis van de Europese heksenvervolgingen. Terwijl in grote delen van Europa vooral vrouwen werden beschuldigd van hekserij, waren het op IJsland voornamelijk mannen die voor de rechtbank verschenen. Zij werden verdacht van het gebruik van magische runen, bezweringen en geheime boeken met spreuken.
Tussen de zeventiende en het begin van de achttiende eeuw werden op het eiland ongeveer 120 mensen wegens hekserij berecht. Van de 22 mensen die ter dood werden veroordeeld en op de brandstapel belandden, was er slechts één vrouw.
De verhalen uit deze periode zijn anders dan de bekende Europese verhalen over heksensabbatten en nachtelijke bijeenkomsten met de duivel. Op IJsland draaide het veel vaker om magische tekens, genezing, ziekte, vervloekingen en de angst dat iemand met geheime kennis anderen kwaad kon doen.
Een eiland vol magische kennis
Magie maakte al eeuwenlang deel uit van de IJslandse volkscultuur. Runen, spreuken en bezweringen werden gebruikt om bescherming te zoeken, ziekten te behandelen of geluk af te dwingen.
Een belangrijk begrip was galdrar. Daarmee werden magische spreuken en bezweringen aangeduid. De tekens die bij zulke praktijken werden gebruikt, staan bekend als galdrastafir, magische staven of symbolen.
Sommige tekens waren bedoeld om bescherming te bieden. Andere zouden iemand geluk in de handel brengen, bescherming op het water geven of juist een vijand treffen.
Dat klinkt misschien als een wereld van oude sagen, maar er bestaan daadwerkelijk handgeschreven IJslandse magische boeken uit deze periode. Het Zweedse Historiska museet bewaart bijvoorbeeld twee exemplaren uit de zestiende en zeventiende eeuw.
De boekjes bevatten spreuken voor allerlei doeleinden. Er staan teksten in om hoofdpijn te verlichten, bloedingen te stoppen en een bevalling te vergemakkelijken. Maar ook spreuken om vee te doden, angst te veroorzaken of iemand verliefd te laten worden.
Opvallend is dat sommige spreuken zowel christelijke als oudere Noordse elementen bevatten. Namen van God en Jezus staan naast verwijzingen naar Odin en andere oude symbolen.
Voor de mensen die deze kennis gebruikten, bestond er niet altijd een duidelijke scheiding tussen geneeskunde, religie en magie. Voor de kerkelijke autoriteiten werd die grens juist steeds belangrijker.
Waarom vooral mannen werden vervolgd
In grote delen van Europa werden vrouwen gezien als bijzonder vatbaar voor de verleiding van de duivel. Op IJsland lag dat anders.
Magische kennis werd er sterk verbonden met lezen en schrijven. Mannen die toegang hadden tot boeken, oude teksten en runen konden daardoor verdacht worden. De zogenaamde tovenaar was vaak een man die bekendstond om zijn kennis van bezweringen en geneeskrachtige praktijken.
Dat betekende niet dat iedere man met een boek of kennis van kruiden gevaar liep. Maar wanneer iemand werd beschuldigd van het veroorzaken van ziekte, sterfte of andere schade, konden zijn boeken en magische tekens als bewijs tegen hem worden gebruikt.
De tegenstelling tussen toegestane genezing en verboden toverij was bovendien niet altijd helder. Een man kon beweren dat hij iemand met een spreuk wilde helpen, terwijl de rechtbank daarin een poging zag om bovennatuurlijke krachten in te zetten.
Jón Rögnvaldsson – de eerste die werd verbrand
Een van de vroegste bekende slachtoffers was Jón Rögnvaldsson. Hij woonde in het noorden van IJsland en werd in 1625 beschuldigd van het oproepen van een geest.
Volgens de beschuldiging zou hij een spook hebben opgewekt en naar een naburige boerderij hebben gestuurd om daar schade aan te richten. Bij een onderzoek in zijn woning werden papieren met runentekens gevonden.
Jón ontkende de beschuldigingen. Toch werden de gevonden tekens als voldoende bewijs beschouwd om hem ter dood te veroordelen.
Hij werd in Eyjafjörður verbrand.
Zijn zaak is bijzonder schrijnend omdat hij geen bekentenis had afgelegd. De vondst van papieren met magische symbolen was voldoende om zijn veroordeling te rechtvaardigen.
Na zijn dood duurde het bijna dertig jaar voordat in IJsland opnieuw mensen wegens hekserij werden geëxecuteerd.
De drie mannen van Trékyllisvík
In 1654 begon een nieuwe reeks vervolgingen in Trékyllisvík, een afgelegen kustgebied in de Westfjorden. De streek stond bekend om haar ruige landschap en geïsoleerde boerderijen.
De bevolking kreeg te maken met ziekte en andere tegenslagen. Verschillende mensen werden ziek en er ontstonden verdenkingen over de oorzaak daarvan.
Een van de beschuldigden was Þórður Guðbrandsson. Hij werd ervan verdacht verantwoordelijk te zijn voor vreemde gebeurtenissen in de omgeving. Na zijn gevangenschap bekende hij volgens de processtukken dat hij de duivel had ontmoet in de gedaante van een poolvos.
De vos zou naar het dorp zijn gestuurd om daar onheil te veroorzaken.
Ook Egill Bjarnason werd vervolgd. Hij bekende dat hij met behulp van magie een schaap had gedood en een verbond met de duivel had gesloten.
De derde man was Grímur Jónsson. Hij zou magische runen hebben gebruikt om dieren te beschermen en een vos te doden. Tijdens zijn verhoren legde hij verklaringen af over zijn vermeende toverkunsten.
Alle drie de mannen werden in 1654 ter dood veroordeeld en op de brandstapel gebracht.
De bekentenissen moeten met voorzichtigheid worden gelezen. De mannen zaten gevangen en werden ondervraagd door autoriteiten die ervan overtuigd waren dat hekserij bestond. Hun verklaringen bewijzen niet dat de beschreven gebeurtenissen werkelijk hebben plaatsgevonden.
De twee Jóns van Kirkjuból
Een van de bekendste IJslandse heksenprocessen vond plaats in 1656. Dit keer stonden een vader en zijn zoon terecht. Beiden heetten Jón Jónsson en woonden op de boerderij Kirkjuból.
De zaak begon met beschuldigingen van dominee Jón Magnússon uit Eyri, in de omgeving van Skutulsfjörður. Hij beweerde dat hij en zijn huishouden door toverij werden belaagd.
Hij kreeg te maken met ziekte en verschijnselen die hij als bovennatuurlijke aanvallen beschouwde. Volgens zijn overtuiging waren vader en zoon Jón hiervoor verantwoordelijk.
De twee mannen werden gearresteerd en maandenlang vastgehouden. Tijdens hun gevangenschap legden ze bekentenissen af. De vader verklaarde onder meer dat hij magische boeken bezat en dat hij met behulp van toverij schade had veroorzaakt.
Ook de zoon bekende verschillende vormen van magie te hebben gebruikt. In de verklaringen kwamen magische tekens en bezweringen voor die bedoeld zouden zijn geweest om mensen ziek te maken.
Op 10 april 1656 werden vader en zoon ter dood gebracht.
De dominee beschreef zijn ervaringen later uitvoerig in een verslag dat bekendstaat als Píslarsaga séra Jóns Magnússonar. In het Engels verscheen het onder de titel And Though this World with Devils Filled.
Zijn relaas is een belangrijke historische bron, maar het is ook het persoonlijke verslag van iemand die ervan overtuigd was dat hij door de duivel en zijn helpers werd aangevallen. Het vertelt ons vooral hoe sterk die overtuiging kon zijn en welke gevolgen ze voor de beschuldigden had.
De galdrabækur – boeken met verboden kennis
De magische boeken van IJsland zijn misschien wel het meest bijzondere onderdeel van deze geschiedenis.
Een galdrabók is een boek met spreuken, magische tekens en instructies voor rituelen. Sommige boeken werden met de hand overgeschreven en bevatten kennis die van de ene gebruiker op de andere werd doorgegeven.
De teksten waren niet uitsluitend bedoeld om kwaad te doen. Er stonden ook beschermende en genezende spreuken in. Toch konden zulke boeken gevaarlijk bezit worden wanneer iemand van hekserij werd beschuldigd.
Een opvallend voorbeeld uit de IJslandse magische traditie is de Ægishjálmur, ook wel de helm van ontzag genoemd. Dit teken zou bescherming bieden tegen vijanden en angst bij tegenstanders opwekken.
Andere symbolen waren bedoeld om bescherming op het water te bieden of succes in de handel af te dwingen.
De twee oude boeken die tegenwoordig in het Zweedse Historiska museet worden bewaard, laten zien hoe praktisch en gevarieerd deze magie was. Het waren geen grote, geheimzinnige boeken vol duivelse afbeeldingen, maar kleine handschriften die iemand bij zich kon dragen.
De grens tussen bijgeloof, volksgeneeskunde en verboden magie was dun. Precies die grens werd tijdens de heksenprocessen steeds opnieuw door de rechtbanken getrokken.
Þuríður Ólafsdóttir – de enige vrouw
Hoewel vooral mannen werden vervolgd, waren vrouwen niet volledig buiten gevaar.
In 1678 werd Þuríður Ólafsdóttir beschuldigd van hekserij. Ze werd samen met haar zoon Jón Helgason vervolgd. Beiden werden ervan beschuldigd verantwoordelijk te zijn voor ziekte en schade door middel van magie.
De zaak kwam voort uit beschuldigingen uit de omgeving van dominee Páll Björnsson. Haar zoon werd als eerste met de vermeende toverij in verband gebracht. Vervolgens werd ook zijn moeder verantwoordelijk gehouden.
Þuríður werd ter dood veroordeeld en in 1678 samen met haar zoon verbrand.
Zij is de enige vrouw die met zekerheid voorkomt op de lijst van mensen die tijdens de IJslandse heksenvervolgingen wegens hekserij werden geëxecuteerd.
Haar zaak laat zien dat ook vrouwen slachtoffer konden worden wanneer ze betrokken raakten bij een beschuldiging tegen een mannelijk familielid. In haar geval was het niet een zelfstandig onderzoek naar haar eigen magische kennis dat tot de veroordeling leidde, maar vooral de beschuldiging die tegen haar zoon was ingebracht.
Het einde van de brandstapels
De vervolgingen op IJsland duurden tot in de jaren tachtig van de zeventiende eeuw. De laatste bekende executie wegens hekserij vond plaats in 1683.
Daarna veranderde de manier waarop de autoriteiten met beschuldigingen omgingen. In 1690 werd bepaald dat zaken waarop de doodstraf kon staan, aan de autoriteiten in Kopenhagen moesten worden voorgelegd.
Dat maakte het moeilijker om lokaal zelfstandig een doodvonnis uit te voeren. Beschuldigingen van magie verdwenen niet onmiddellijk, maar de grote vervolgingen kwamen ten einde.
In 1719 kreeg een plaatselijke bestuurder zelfs een berisping omdat hij de rechtbank met een beschuldiging van magie had belast.
De periode van de brandstapels was voorbij.
Een museum voor de vergeten tovenaars
In het plaatsje Hólmavík, in de Westfjorden, bevindt zich tegenwoordig het Museum of Icelandic Sorcery and Witchcraft. Het museum besteedt aandacht aan de IJslandse magische tradities, de oude spreukenboeken en de vervolgingen uit de zeventiende eeuw.
Bezoekers kunnen er kennismaken met de galdrastafir, de magische symbolen en de verhalen over mensen die wegens hun vermeende toverkunsten werden veroordeeld.
Een bijzonder onderdeel van de tentoonstelling is de aandacht voor de zogenaamde nábrók, ook wel bekend als necropants. Volgens een oud volksverhaal zou iemand die een broek van de huid van een overleden man droeg, rijkdom kunnen verkrijgen door een munt in de broek te bewaren. Het is een griezelig verhaal uit de IJslandse folklore, geen historisch bewijs van een werkelijk uitgevoerde praktijk.
Het museum laat daarmee twee kanten van dezelfde geschiedenis zien: de oude volksmagie die onderdeel was van het dagelijks leven en de angst waarmee de autoriteiten die kennis uiteindelijk tegemoet traden.
Een andere geschiedenis van hekserij
De IJslandse heksenprocessen laten zien dat de Europese vervolgingen niet overal hetzelfde verliepen. Op het eiland waren het vooral mannen die werden verdacht van hekserij. Hun boeken, runen en spreuken vormden vaak het middelpunt van de beschuldigingen.
De verhalen over de duivel en bovennatuurlijke krachten zijn indrukwekkend, maar achter de processtukken staan echte mensen. Jón Rögnvaldsson ontkende alles. De twee mannen van Kirkjuból legden na maanden gevangenschap bekentenissen af. Þuríður werd samen met haar zoon veroordeeld.
Hun verhalen laten zien hoe gemakkelijk kennis die ooit bedoeld was om te beschermen of te genezen, kon veranderen in bewijs van een misdrijf.
Op IJsland werden geen honderden vrouwen als heks vervolgd, zoals in sommige andere Europese gebieden. Maar voor de mensen die op de brandstapel eindigden, maakte dat verschil weinig uit.