Helemaal in het noorden van Noorwegen, aan de kust van de Barentszzee, ligt Finnmark. Tegenwoordig is het een uitgestrekt gebied met kleine vissersplaatsen, ruige bergen en lange, donkere winters. In de zeventiende eeuw was het leven er hard. De zee bracht voedsel en inkomsten, maar kon ook in één nacht complete vissersgemeenschappen in rouw dompelen.
In die wereld ontstond een van de hevigste heksenvervolgingen uit de Noorse geschiedenis. Tussen 1600 en 1692 werden in Finnmark 135 mensen beschuldigd van hekserij. Maar liefst 91 van hen werden ter dood veroordeeld. De meesten waren vrouwen, maar ook Sámi-mannen werden vervolgd. Angst voor stormen, schipbreuken, ziekte en onbekende gebruiken speelde een belangrijke rol.
Een afgelegen gebied onder streng toezicht
Finnmark lag in de zeventiende eeuw aan de uiterste rand van het Deens-Noorse koninkrijk. De nederzettingen waren klein en verspreid, en het dagelijks leven was sterk verbonden met de visserij en de zee. Een mislukte visvangst of een zware storm kon grote gevolgen hebben voor een hele gemeenschap.
Tegelijkertijd probeerden de Deens-Noorse autoriteiten hun macht en het lutherse geloof in het noorden te versterken. Gebruiken die niet pasten binnen de christelijke leer werden met argwaan bekeken. Dat gold in het bijzonder voor bepaalde Sámi-tradities en de religieuze praktijken van Sámi-gemeenschappen.
De overheid beschouwde toverij niet als een onschuldige vorm van volksgeloof, maar als een ernstig misdrijf. Volgens de toenmalige opvattingen kon iemand door middel van verboden kunsten contact hebben met de duivel en daarmee anderen schade berokkenen.
De zee als bron van angst
In Finnmark was de angst voor hekserij nauw verbonden met het weer en de visserij. Wie op zee werkte, was afhankelijk van omstandigheden waarover niemand controle had. Een plotselinge storm kon boten laten verdwijnen en vissers het leven kosten.
Wanneer zoiets gebeurde, zochten mensen soms naar een verklaring. In de rechtszaken komen beschuldigingen voor dat verdachten stormen hadden veroorzaakt, schepen hadden betoverd of de vis uit de kustwateren hadden verjaagd.
Het idee dat heksen het weer konden beïnvloeden was overigens niet uniek voor Noorwegen. Ook in andere delen van Europa werden mensen beschuldigd van stormmagie. In Finnmark kreeg die angst een bijzondere lading door de afhankelijkheid van de zee.
De beschuldigingen werden tijdens verhoren vastgelegd alsof het om gebeurtenissen ging die werkelijk hadden plaatsgevonden. Maar een verklaring die onder zware druk of marteling werd afgelegd, is geen bewijs dat iemand daadwerkelijk over magische krachten beschikte.
De eerste grote vervolgingsgolf
De heksenprocessen in Finnmark verliepen niet als één onafgebroken vervolging. Er waren verschillende perioden waarin de beschuldigingen sterk toenamen. De eerste grote golf vond plaats in 1620 en 1621.
In deze periode werden vrouwen beschuldigd van het veroorzaken van stormen en andere vormen van schade. Historisch onderzoek van Liv Helene Willumsen laat zien dat twaalf vrouwen tijdens deze eerste vervolgingsgolf werden geëxecuteerd.
De processen waren verbonden met Vardø, waar het bestuur en de rechtbank waren gevestigd. Verdachten uit omliggende vissersplaatsen konden daar worden vastgezet en berecht.
De beschuldigingen kwamen vaak voort uit onderlinge conflicten, geruchten en verklaringen van andere verdachten. Zodra iemand werd aangewezen als heks, kon die beschuldiging zich uitbreiden naar familieleden, buren en kennissen.
Sámi-tradities onder verdenking
Een bijzonder aspect van de vervolgingen in Finnmark is de manier waarop Sámi-mensen werden behandeld. In het westelijke deel van Finnmark werden relatief veel Sámi-mannen beschuldigd. In het oosten waren het vooral Noorse kustvrouwen die slachtoffer werden van de processen.
Van de veertien mannen die in Finnmark ter dood werden veroordeeld, waren er dertien Sámi. Hun traditionele religieuze praktijken werden door de christelijke autoriteiten vaak als duivels of verboden beschouwd.
Een belangrijk voorbeeld is het gebruik van de runebomme, een traditionele Sámi-trommel. Deze werd onder meer gebruikt bij religieuze handelingen en het zoeken naar kennis of hulp bij bovennatuurlijke krachten. Voor de autoriteiten was zo’n instrument verdacht.
In 1692 werd Anders Poulsen uit Varanger aangeklaagd. Hij was Sámi en gebruikte een runebomme. De trommel werd door de autoriteiten in beslag genomen en tijdens zijn rechtszaak onderzocht. Poulsen legde uit wat de verschillende afbeeldingen op het instrument betekenden. Hij beschreef onder meer figuren die verband hielden met zon, maan, donder, weer, dieren en christelijke religieuze voorstellingen.
Zijn zaak laat zien hoe ingewikkeld de botsing tussen de Sámi-cultuur en de christelijke autoriteiten was. Wat voor Poulsen onderdeel was van zijn religieuze wereld, werd door de aanklager als verboden toverij gezien.
De zaak tegen Anders Poulsen was de laatste trolldomszaak die in Finnmark werd geopend. De aanklacht leidde niet tot een nieuwe grote vervolgingsgolf.
De angst bereikt ook kinderen
Een van de meest aangrijpende hoofdstukken uit de geschiedenis van Finnmark speelt zich af tijdens de vervolgingen van 1662 en 1663. In deze periode werden ook kinderen van hekserij beschuldigd.
De historica Liv Helene Willumsen onderzocht zes meisjes die tijdens deze vervolgingsgolf voor de rechtbank verschenen. Onder hen was de twaalfjarige Maren Olsdatter uit Vadsø.
Maren vertelde tijdens haar verhoren dat ze toverij had geleerd van haar tante, die eerder was geëxecuteerd. In haar verklaringen kwamen verhalen voor over de duivel, gedaanteverwisselingen en bijeenkomsten met andere vermeende heksen.
Een van de verhalen ging over een bijeenkomst op de berg Domen, waar de duivel volgens de verklaringen op een rode viool speelde en de aanwezigen dansten. Ook werden verhalen verteld over mensen die in dieren konden veranderen.
Het is belangrijk om deze verklaringen in hun historische context te lezen. De kinderen kwamen terecht in een omgeving waarin volwassenen al waren beschuldigd en veroordeeld. Ze werden ondervraagd door autoriteiten die ervan overtuigd waren dat hekserij bestond. De verklaringen die uiteindelijk op papier terechtkwamen, waren dus geen vrije verhalen die kinderen uit zichzelf vertelden.
Opmerkelijk genoeg werden de beschuldigde kinderen uiteindelijk vrijgesproken. Maren Olsdatter en drie andere meisjes werden op 23 juni 1663 door de hogere rechtbank vrijgesproken.
Dat betekende niet dat de volwassenen om hen heen hetzelfde geluk hadden.
De vervolgingen van 1662 en 1663
De zwaarste vervolgingsgolf in Finnmark vond plaats in de winter van 1662 en 1663. Meer dan dertig mensen raakten bij deze periode van processen betrokken. De beschuldigingen richtten zich onder andere op het veroorzaken van stormen, het verstoren van de visserij en plannen om gebouwen in brand te steken.
Verdachte vrouwen werden opgesloten in Vardøhus, het fort bij Vardø. In de bronnen wordt een ruimte genoemd die bekendstond als het heksengat. Daar werden vrouwen langdurig vastgehouden en onderworpen aan zware verhoren en martelingen.
Volgens het onderzoek van Willumsen werden tijdens deze vervolgingsgolf twintig vrouwen geëxecuteerd. Twee andere vrouwen stierven door marteling voordat er een vonnis was uitgesproken.
Ook in deze periode speelde de berg Domen een grote rol in de verklaringen. De vermeende bijeenkomsten op de berg werden beschreven als duivelse feesten, waarbij de duivel zelf aanwezig zou zijn geweest.
De verhalen lijken op de Europese voorstelling van de heksensabbat: een nachtelijke bijeenkomst waar mensen de duivel aanbaden, dansten en afspraken maakten om kwaad te doen. Zulke