In de Amerikaanse staat Massachusetts ligt Salem, een plaats die wereldwijd verbonden is met heksen, duistere verhalen en een van de beruchtste vervolgingen uit de geschiedenis. In 1692 veranderde een kleine gemeenschap in een plaats waar niemand zich nog veilig kon voelen.
Meisjes kregen vreemde aanvallen, buren beschuldigden elkaar en rechtbanken accepteerden verklaringen over onzichtbare geesten als bewijs. Mensen werden opgesloten, gemarteld en ter dood veroordeeld.
De gebeurtenissen staan bekend als de heksenprocessen van Salem. Ze duurden van 1692 tot 1693 en kostten minstens 25 mensen het leven. Negentien mensen werden opgehangen, één man werd onder zware stenen doodgedrukt en minstens vijf anderen stierven in gevangenschap.
Maar hoe kon een gemeenschap zo ver komen? En wie waren de mensen die als heks werden aangewezen?
De eerste vreemde verschijnselen
In januari 1692 gebeurde er iets merkwaardigs in het huishouden van dominee Samuel Parris in Salem Village. Zijn dochter Elizabeth, die Betty werd genoemd, en zijn nicht Abigail Williams begonnen zich vreemd te gedragen.
De meisjes schreeuwden, maakten ongecontroleerde bewegingen, trokken hun lichaam in vreemde houdingen en leken soms in een soort trance te raken. Andere meisjes uit de omgeving vertoonden later vergelijkbare verschijnselen.
Een arts werd erbij gehaald, maar kon geen duidelijke lichamelijke oorzaak vinden. Uiteindelijk werd de mogelijkheid van hekserij geopperd.
In de streng religieuze gemeenschap van Salem was het geloof in de duivel en zijn vermeende helpers diepgeworteld. Men geloofde dat de duivel mensen kon gebruiken om anderen kwaad te doen.
De meisjes werden gevraagd wie verantwoordelijk was voor hun aanvallen.
Hun antwoorden zouden het begin vormen van een vervolging die steeds verder uit de hand liep.
Tituba, Sarah Good en Sarah Osborne
Op 29 februari 1692 werden de eerste arrestatiebevelen uitgevaardigd. Drie vrouwen werden aangewezen als verdachten: Tituba, Sarah Good en Sarah Osborne.
Sarah Good was een arme vrouw die regelmatig bij andere inwoners aanklopte voor hulp. Ze had geen sterke positie binnen de gemeenschap en stond bekend als iemand die niet altijd even gemakkelijk in de omgang was.
Sarah Osborne was eveneens kwetsbaar. Ze had gezondheidsproblemen en lag regelmatig overhoop met andere inwoners over familiebezittingen en sociale verhoudingen.
De derde vrouw was Tituba, die als tot slaaf gemaakte vrouw in het huishouden van Samuel Parris werkte. In de documenten uit die tijd wordt ze omschreven als een ‘Indian woman’. Haar precieze afkomst is niet met zekerheid vastgesteld. Er zijn aanwijzingen dat ze uit het Caribisch gebied kwam, mogelijk uit Barbados, maar veel details over haar leven blijven onbekend.
Op 1 maart werden de drie vrouwen ondervraagd.
Sarah Good en Sarah Osborne ontkenden de beschuldigingen. Tituba legde uiteindelijk een bekentenis af. Ze vertelde over ontmoetingen met de duivel en beschuldigde ook andere mensen.
Haar verklaring maakte diepe indruk. In plaats van de zaak af te sluiten, leek haar bekentenis juist te bevestigen dat er een groter netwerk van heksen bestond.
De beschuldigingen begonnen zich te verspreiden.
De bekentenis die de vervolging voedde
Tituba’s verklaring was bijzonder uitgebreid. Ze vertelde over vreemde figuren, dieren en een duivelse aanwezigheid. Ook beweerde ze dat er andere mensen bij betrokken waren.
Het is belangrijk om te beseffen dat ze werd verhoord in een omgeving waarin enorme druk werd uitgeoefend op verdachten. Haar bekentenis kan niet los worden gezien van de omstandigheden waaronder ze werd ondervraagd.
Waarom bekende ze? Was ze bang voor de gevolgen van ontkenning? Probeerde ze haar eigen positie te redden door mee te gaan in de verwachtingen van haar ondervragers? We weten het niet zeker.
Wel staat vast dat haar verklaring de verdenking verder aanwakkerde.
Sarah Good werd op 19 juli 1692 geëxecuteerd. Sarah Osborne was toen al in gevangenschap overleden. Tituba bleef veel langer opgesloten. In mei 1693 werden de aanklachten tegen haar door een grand jury niet verder behandeld. Ze kwam uiteindelijk vrij nadat een onbekende persoon haar gevangeniskosten had betaald.
Over haar verdere leven is vrijwel niets bekend.
De beschuldigingen worden steeds groter
In de maanden na de eerste arrestaties kwamen steeds meer namen naar voren. De meisjes beweerden dat ze werden aangevallen door de geesten van mensen uit hun omgeving.
Ook Abigail Williams en Ann Putnam Jr. speelden een belangrijke rol bij de beschuldigingen. Zij verklaarden dat ze onzichtbare verschijningen zagen die hen pijn deden of bedreigden.
De beschuldigingen troffen mensen uit verschillende sociale groepen. Sommige verdachten waren arm en hadden weinig bescherming. Anderen waren juist gerespecteerde inwoners.
Een van hen was Rebecca Nurse, een oudere vrouw die bekendstond als vroom en gerespecteerd. Haar arrestatie veroorzaakte grote opschudding. Aanvankelijk sprak een jury haar vrij, maar na nieuwe druk en aanvullende verklaringen werd ze alsnog schuldig bevonden.
Ook John Proctor, een plaatselijke boer en herbergier, werd beschuldigd. Hij had openlijk kritiek geuit op de meisjes en de manier waarop de processen verliepen. Uiteindelijk werd ook hij veroordeeld.
De lijst met verdachten groeide. Mensen begonnen hun buren, familieleden en zelfs kinderen te wantrouwen.
Spectraal bewijs: een geest als getuige
Een van de meest problematische onderdelen van de processen was het gebruik van zogenaamd spectraal bewijs.
Daarmee bedoelde men verklaringen van mensen die beweerden de geest of verschijning van een verdachte te hebben gezien. Die geest zou hen hebben aangevallen, geknepen of verwond.
Het probleem was duidelijk: niemand anders hoefde die verschijning te kunnen zien. De beschuldigde kon onmogelijk bewijzen dat hij of zij op dat moment ergens anders was geweest.
Toch werd dit soort verklaringen door de speciale rechtbank geaccepteerd.
Op 27 mei 1692 stelde gouverneur William Phips een bijzondere rechtbank in: het Court of Oyer and Terminer. De rechtbank begon op 2 juni met de behandeling van de zaken.
De rechters, onder leiding van William Stoughton, accepteerden verklaringen die tegenwoordig niet als betrouwbaar bewijs zouden worden beschouwd.
Bekentenissen werden bovendien aangemoedigd. Wie bekende en anderen aanwees, kon soms hopen op een andere behandeling dan iemand die bleef ontkennen.
Zo ontstond een systeem waarin beschuldigingen zichzelf steeds verder konden versterken.
De executies van Salem
Op 10 juni 1692 werd Bridget Bishop als eerste geëxecuteerd. Ze werd opgehangen nadat ze schuldig was bevonden aan hekserij.
Daarna volgden meerdere groepen veroordeelden.
Op 19 juli werden vijf mensen opgehangen, onder wie Sarah Good en Rebecca Nurse.
Op 19 augustus volgden opnieuw vijf executies. Onder de slachtoffers bevonden zich John Proctor en George Burroughs, een voormalige predikant.
Op 22 september werden nog eens acht mensen opgehangen.
In totaal werden negentien mensen opgehangen tijdens de vervolgingen.
Een hardnekkig misverstand is dat de veroordeelden in Salem op de brandstapel werden verbrand. Dat gebeurde hier niet. In de Engelse koloniën was ophanging de gebruikelijke straf voor hekserij.
Maar er was nog een slachtoffer dat op een andere manier aan zijn einde kwam.
Giles Corey – de man die niet wilde bekennen
Giles Corey was een oudere boer uit de omgeving van Salem. Hij werd beschuldigd van hekserij en moest voor de rechtbank verschijnen.
Corey weigerde echter een pleidooi in te dienen. In het toenmalige rechtssysteem kon die weigering ernstige gevolgen hebben. Door geen antwoord te geven op de aanklacht, kon hij voorkomen dat zijn bezittingen op de gebruikelijke manier werden verbeurd verklaard na een veroordeling.
De autoriteiten probeerden hem daarom te dwingen een pleidooi in te dienen.
Op 19 september 1692 werd hij onderworpen aan een gruwelijke vorm van marteling die bekendstaat als peine forte et dure. Zware stenen werden op een plank boven zijn lichaam gelegd. Het gewicht werd steeds verder opgevoerd.
Corey bleef weigeren te antwoorden.
Uiteindelijk stierf hij onder het gewicht van de stenen.
Zijn dood werd een van de bekendste gebeurtenissen uit de geschiedenis van Salem. In de latere populaire cultuur werd hij het symbool van iemand die liever stierf dan een valse bekentenis af te leggen.
Waarom kwam er een einde aan de processen?
In de herfst van 1692 begon de steun voor de vervolgingen af te nemen.
De beschuldigingen hadden inmiddels zoveel mensen getroffen dat ook invloedrijke families en bestuurders zich zorgen begonnen te maken. Zelfs de vrouw van gouverneur William Phips werd in verband gebracht met de verdenkingen.
Bovendien groeide de kritiek op het gebruik van spectraal bewijs.
In oktober ontbond Phips de speciale rechtbank. Een nieuwe rechtbank nam de resterende zaken over, maar mocht geen spectraal bewijs meer gebruiken. Het aantal veroordelingen daalde daardoor sterk.
In 1693 werden de overgebleven gevangenen uiteindelijk vrijgelaten of kregen zij gratie.
De vervolging was voorbij, maar de schade was enorm. Families waren uiteengerukt, mensen waren hun bezittingen kwijtgeraakt en tientallen levens waren verwoest.
De nasleep en de rehabilitatie van de slachtoffers
Na de processen werd steeds duidelijker dat er ernstige fouten waren gemaakt. In 1711 nam de koloniale overheid maatregelen om de veroordelingen van een groot aantal slachtoffers ongedaan te maken en families financieel te compenseren.
Toch duurde het eeuwen voordat alle namen officieel werden gerehabiliteerd.
In 1957 bood de staat Massachusetts officieel excuses aan voor de gebeurtenissen. In 2001 werden nog verschillende namen aan de rehabilitatie toegevoegd.
Een bijzonder detail is dat één naam lange tijd over het hoofd werd gezien: Elizabeth Johnson Jr. Zij was tijdens de processen veroordeeld, maar haar naam was niet opgenomen in de eerdere herstelmaatregelen.
Pas in juli 2022 werd zij officieel vrijgesproken. Dat gebeurde nadat leerlingen van een middelbare school in North Andover zich in de zaak hadden verdiept en ontdekten dat haar naam nog ontbrak.
Meer dan driehonderd jaar na de gebeurtenissen werd daarmee ook haar naam gezuiverd.
Salem vandaag
Tegenwoordig is Salem een populaire bestemming voor bezoekers die geïnteresseerd zijn in geschiedenis, folklore en hekserij. De stad heeft musea, historische locaties en een jaarlijks terugkerende Halloweenperiode waarin de geschiedenis van de heksenprocessen veel aandacht krijgt.
Een belangrijke plek is het Salem Witch Trials Memorial, waar stenen banken de namen dragen van de mensen die tijdens de vervolging omkwamen.
Ook Proctor’s Ledge is van grote betekenis. Dit is de plek waar de negentien veroordeelden werden opgehangen. Lange tijd bestond er onzekerheid over de exacte locatie, maar historisch onderzoek wees uiteindelijk deze rotsachtige plek aan als de werkelijke executieplaats.
De herinnering aan Salem is tegenwoordig niet alleen verbonden met heksenverhalen, maar ook met de gevaren van massale verdenking, religieuze onverdraagzaamheid en een rechtssysteem waarin angst belangrijker werd dan bewijs.
Een geschiedenis die niet vergeten mag worden
De heksen van Salem waren geen groep vrouwen die daadwerkelijk met de duivel samenwerkten. Het waren mensen die terechtkwamen in een samenleving waarin religieuze angst, sociale spanningen en onderlinge conflicten elkaar versterkten.
De vervolging begon met een paar vreemde verschijnselen in een domineesgezin. Binnen enkele maanden waren meer dan honderd mensen formeel beschuldigd en zaten talloze inwoners gevangen.
Het verhaal van Salem is daardoor veel meer dan een bekende legende over heksen. Het is een historische waarschuwing over wat er kan gebeuren wanneer angst de plaats inneemt van bewijs en wanneer een beschuldiging al voldoende is om iemand schuldig te verklaren.
En misschien is dat wel de reden dat Salem, ruim drie eeuwen later, nog altijd zo tot de verbeelding spreekt.