De heksen van Bamberg – de stad waar niemand veilig was

In het zuiden van Duitsland ligt Bamberg, een prachtige historische stad met middeleeuwse straatjes, oude kerken en statige gebouwen. Wie er vandaag rondloopt, ziet weinig dat herinnert aan een van de gruwelijkste periodes uit de Duitse geschiedenis.

In de zeventiende eeuw werd Bamberg echter het toneel van een enorme heksenvervolging. Tussen 1626 en 1631 werden honderden mensen beschuldigd van hekserij. Vrouwen, mannen, kinderen, geestelijken en bestuurders konden allemaal slachtoffer worden.

Zelfs de burgemeester van Bamberg ontkwam niet aan de vervolging. Zijn laatste brief aan zijn dochter, geschreven vanuit de gevangenis, is een van de aangrijpendste persoonlijke documenten uit de Europese heksenprocessen.

Een stad onder het gezag van de kerk

Bamberg was in de zeventiende eeuw niet zomaar een Duitse stad. Het was het centrum van een kerkelijk vorstendom, het prinsbisdom Bamberg. De bisschop bezat er niet alleen religieuze macht, maar bestuurde ook het gebied als wereldlijk vorst.

In 1623 kwam Johann Georg II Fuchs von Dornheim aan het hoofd van het prinsbisdom. Tijdens zijn bewind zou de heksenvervolging een verschrikkelijk hoogtepunt bereiken.

De regio kende moeilijke jaren. Slechte oogsten, voedseltekorten en extreme weersomstandigheden zorgden voor grote onzekerheid. Vooral de zware vorst in het voorjaar van 1626 werd later in verklaringen van verdachten genoemd.

Wanneer gewassen mislukten, dieren stierven of mensen ziek werden, zocht men naar een oorzaak. In een samenleving waarin het geloof in hekserij diep geworteld was, kon de schuld gemakkelijk bij vermeende heksen worden gelegd.

Maar de vervolging was niet alleen het gevolg van volksangst. Kerkelijke bestuurders, juridische adviseurs en speciale onderzoekers speelden een actieve rol bij het organiseren en uitbreiden van de processen.

De heksenjacht wordt steeds groter

Vanaf 1626 nam het aantal vervolgingen in het prinsbisdom Bamberg sterk toe. Mensen werden beschuldigd van het veroorzaken van ziekte, misoogsten, stormen en andere rampen.

Tijdens verhoren moesten verdachten vertellen over vermeende ontmoetingen met de duivel en bijeenkomsten van heksen. Ook werden ze gedwongen namen van andere betrokkenen te noemen.

Daarmee ontstond een gevaarlijke kettingreactie. Een beschuldigde die onder marteling een naam noemde, kon ervoor zorgen dat een volgende persoon werd opgepakt. Die werd vervolgens ondervraagd en kon op zijn beurt weer anderen aanwijzen.

De vervolging breidde zich uit naar verschillende plaatsen in het prinsbisdom. Niet iedereen werd in de stad Bamberg zelf geëxecuteerd. Veel gevangenen uit de omgeving werden naar andere plaatsen gebracht, waaronder Zeil am Main, waar eveneens terechtstellingen plaatsvonden.

Het Drudenhaus: de gevangenis van de vermeende heksen

Om de groeiende stroom verdachten op te vangen, werd in Bamberg een speciale gevangenis ingericht: het zogenaamde Drudenhaus, ook wel het Malefizhaus genoemd.

Het gebouw werd rond 1627 in gebruik genomen. Hier werden mensen opgesloten die van hekserij werden verdacht. De gevangenis beschikte over afzonderlijke cellen en ruimtes waar gevangenen konden worden verhoord en gemarteld.

De omstandigheden waren gruwelijk. Verdachten konden langdurig worden opgesloten en onder druk worden gezet om bekentenissen af te leggen.

Marteling speelde een belangrijke rol in de processen. Het doel was niet alleen een bekentenis te verkrijgen, maar ook informatie over vermeende medeplichtigen te verzamelen.

Het Drudenhaus werd daarmee een belangrijk onderdeel van het vervolgingsapparaat. De gevangenis maakte het mogelijk om grote aantallen verdachten vast te houden en de processen achter elkaar voort te zetten.

Johannes Junius: de burgemeester die als heks stierf

Een van de bekendste slachtoffers van de vervolging was Johannes Junius. Hij was burgemeester van Bamberg en behoorde tot de invloedrijke inwoners van de stad.

In 1628 werd ook hij beschuldigd van hekserij. Zijn positie bood hem geen bescherming. Hij werd gearresteerd en opgesloten in het Drudenhaus.

Junius bleef aanvankelijk volhouden dat hij onschuldig was. Tijdens de verhoren werd hij echter zwaar gemarteld. Uiteindelijk bekende hij betrokkenheid bij hekserij en noemde hij andere mensen.

Maar hij wist dat zijn bekentenis niet de waarheid was.

Op 24 juli 1628 schreef hij vanuit de gevangenis een brief aan zijn dochter Veronica. Hij vertelde haar dat hij onschuldig was en beschreef hoe hij door de martelingen gedwongen was geweest iets te bekennen wat hij nooit had gedaan.

Hij schreef dat iemand die in het huis terechtkwam uiteindelijk moest bekennen, of zo lang werd gemarteld totdat hij iets verzon om de pijn te laten ophouden.

De brief werd in het geheim naar buiten gebracht. Het document bleef bewaard en geeft ons een zeldzaam rechtstreeks verslag van iemand die midden in een heksenproces terechtkwam.

Junius werd in augustus 1628 geëxecuteerd.

Zijn brief is misschien wel het meest menselijke en aangrijpende overblijfsel van de vervolgingen in Bamberg. Achter de processtukken en de aantallen slachtoffers staat ineens een vader die zijn dochter nog één keer wil vertellen dat hij niets heeft gedaan.

Ook bestuurders en hun families werden vervolgd

Johannes Junius was niet de enige persoon uit de bestuurlijke kringen die slachtoffer werd.

Georg Haan was kanselier van het prinsbisdom en had zich eerder verzet tegen de heksenvervolging. Toen zijn vrouw en dochter werden beschuldigd, probeerde hij hen te beschermen.

De zaak kreeg zelfs de aandacht van de keizerlijke autoriteiten. Er werd ingegrepen om zijn vrouw en dochter vrij te krijgen, maar de vervolging ging door.

Uiteindelijk werden ook zij slachtoffer van de processen. De beschuldigingen breidden zich vervolgens uit naar Georg Haan en zijn zoon.

Het verhaal laat zien hoe gevaarlijk het was om kritiek te leveren op de vervolgingen. Zelfs mensen die dicht bij het bestuur stonden, konden worden meegesleurd zodra hun familie of hun eigen positie verdacht werd.

De vervolgingen waren inmiddels zo ver doorgeschoten dat vrijwel niemand zich nog veilig kon voelen.

Hoeveel mensen werden slachtoffer?

Het exacte aantal slachtoffers is moeilijk vast te stellen. Niet alle processtukken zijn bewaard gebleven en de vervolgingen vonden plaats op verschillende locaties binnen het prinsbisdom.

Voor de periode 1626 tot 1630 worden in historische bronnen minstens 630 dodelijke slachtoffers genoemd. Andere historische overzichten komen voor de gehele vervolgingsgeschiedenis van Bamberg op hogere schattingen, soms rond de 900 slachtoffers.

Het gaat daarbij om het bredere prinsbisdom en niet uitsluitend om de stad Bamberg.

Onder de slachtoffers bevonden zich vrouwen en mannen uit verschillende maatschappelijke lagen. Ook kinderen werden beschuldigd en vervolgd. De gedachte dat alleen oudere, arme vrouwen het slachtoffer werden van de heksenjacht klopt dus niet.

De processen troffen een veel bredere groep mensen.

De vervolging komt ten einde

De macht van de plaatselijke bestuurders bleef niet onbeperkt. Familieleden van verdachten en andere betrokkenen probeerden bij hogere instanties hulp te zoeken.

Ook de keizerlijke autoriteiten kregen steeds meer klachten over de processen. De vervolgingen botsten met juridische bezwaren en met de rechten die inwoners binnen het Heilige Roomse Rijk konden inroepen.

De Dertigjarige Oorlog speelde eveneens een rol. In februari 1632 werd Bamberg door Zweedse troepen ingenomen. De prinsbisschop was toen al gevlucht en de belangrijkste verantwoordelijken voor de vervolgingen waren verdwenen of overleden.

Daarmee kwam de periode van massale heksenprocessen in Bamberg ten einde. Het Drudenhaus verloor zijn functie als gevangenis voor vermeende heksen.

Een brief die de eeuwen overleefde

Vandaag de dag is Bamberg vooral bekend om zijn historische binnenstad, die op de Werelderfgoedlijst van UNESCO staat. De stad trekt bezoekers vanwege haar architectuur, kerken en bijzondere ligging aan de rivier de Regnitz.

Maar de geschiedenis van het Drudenhaus en de heksenprocessen hoort eveneens bij het verleden van de stad.

De brief van Johannes Junius is bewaard gebleven in de Staatsbibliotheek van Bamberg. Het document vormt een tastbare herinnering aan de mensen die tijdens de vervolgingen werden opgesloten en gemarteld.

Het verhaal van Bamberg gaat niet over een geheim genootschap van heksen dat de stad bedreigde. Het gaat over een samenleving waarin angst, religieuze overtuigingen, politieke belangen en juridische macht samenkwamen.

En over een burgemeester die vanuit zijn cel nog probeerde zijn dochter duidelijk te maken dat hij onschuldig was.

Zijn woorden zijn ruim vier eeuwen later nog altijd te lezen. Misschien is dat wel het meest indrukwekkende aan deze geschiedenis: achter alle beschuldigingen en veroordelingen bleef een mens over die wist dat hij niets had gedaan.

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *