Aan de oostkust van Schotland, niet ver van Edinburgh, ligt het plaatsje North Berwick. Tegenwoordig is het een rustige kustplaats met uitzicht over de Noordzee. Maar aan het einde van de zestiende eeuw werd de naam van dit stadje verbonden aan een van de beruchtste heksenvervolgingen uit de Schotse geschiedenis.
Volgens de beschuldigingen kwamen hier heksen bijeen om de duivel te aanbidden. Ze zouden stormen hebben opgeroepen, schepen hebben willen laten vergaan en zelfs een aanslag op het leven van de koning hebben beraamd.
Het bijzondere aan deze zaak was de betrokkenheid van koning Jacobus VI van Schotland. Hij was niet alleen degene die beweerde doelwit te zijn geweest van de hekserij, maar bemoeide zich ook persoonlijk met de ondervragingen.
De gebeurtenissen van 1590 en 1591 zouden een blijvende invloed hebben op de manier waarop in Schotland over hekserij werd gedacht.
Een koning op zee
In 1589 zou Jacobus VI naar Denemarken reizen om zijn toekomstige vrouw, prinses Anna van Denemarken, op te halen. De overtocht van Anna naar Schotland was eerder door zware stormen bemoeilijkt. Uiteindelijk besloot Jacobus zelf naar Denemarken te varen.
Ook de terugreis naar Schotland verliep onder moeilijke weersomstandigheden. De schepen kregen te maken met zware stormen op de Noordzee.
In Denemarken waren rond diezelfde tijd mensen beschuldigd van het veroorzaken van stormen door middel van hekserij. Enkele verdachten waren daarvoor geëxecuteerd.
De verhalen over deze Deense processen bereikten ook de Schotse koning. Jacobus begon een verband te zien tussen de stormen tijdens zijn reis en vermeende magische aanvallen op zijn leven.
Wat begon als een koninklijke overtocht onder slechte weersomstandigheden, groeide zo uit tot een zaak waarin hekserij en een vermeend complot tegen de kroon centraal kwamen te staan.
Geillis Duncan: de eerste beschuldiging
De vervolgingen rond North Berwick begonnen met een jonge dienstmeid die Geillis Duncan heette.
Ze werkte voor David Seton, een plaatselijke bestuurder. Duncan stond bekend om haar vermogen om zieken te helpen. Volgens de verhalen die later werden opgeschreven, had ze mensen geholpen met aandoeningen en andere problemen.
Seton begon echter te vermoeden dat haar geneeskrachtige vaardigheden niet op natuurlijke wijze tot stand kwamen. Hij dacht dat ze haar kennis door hekserij verkreeg.
Toen Duncan niet bekende, werd ze opgesloten en gemarteld. In de beschrijving van het proces wordt onder meer gesproken over de pilliwinks, een martelwerktuig waarmee de duimen werden samengedrukt.
Uiteindelijk legde ze een bekentenis af en noemde ze andere mensen die volgens haar eveneens bij hekserij betrokken waren.
Een van de namen die naar voren kwamen, was Agnes Sampson. Ook schoolmeester John Fian werd beschuldigd.
Zo breidde de zaak zich uit. De beschuldigingen waren niet langer gericht op één vrouw, maar op een vermeende groep mensen uit verschillende plaatsen in de omgeving.
Agnes Sampson en de koning
Agnes Sampson was een oudere vrouw uit de omgeving van North Berwick. Ze stond bekend als iemand met kennis van geneeskrachtige middelen en volksgeneeskunde.
Ze werd naar Edinburgh gebracht en daar ondervraagd in aanwezigheid van Jacobus VI en zijn raadgevers.
Aanvankelijk bleef Sampson ontkennen dat ze iets met hekserij te maken had. Toen de ondervraging geen bekentenis opleverde, werd ze opnieuw opgesloten en gemarteld.
Uiteindelijk bekende ze dat ze had deelgenomen aan bijeenkomsten van heksen. Volgens haar verklaring kwamen daar veel mensen samen en werd de bijeenkomst geleid door de duivel.
Ook vertelde ze dat de duivel vijandig tegenover de Schotse koning stond. De vermeende heksen zouden hebben geprobeerd Jacobus en zijn vrouw met behulp van magie om het leven te brengen.
Een bijzonder verhaal uit haar bekentenis ging over de huwelijksnacht van Jacobus en Anna in Noorwegen. Sampson zou details hebben verteld over hun gesprek die volgens de koning niet bekend konden zijn bij buitenstaanders.
De koning zag dit als bevestiging dat haar bekentenis waar moest zijn.
Maar de omstandigheden waarin Sampson werd verhoord, maken de betrouwbaarheid van haar verklaringen zeer twijfelachtig. Ze werd gemarteld en onder grote druk gezet. Haar verhaal bewijst niet dat er daadwerkelijk een samenzwering of heksenbijeenkomst heeft plaatsgevonden.
De schoolmeester die de duivel zou hebben gediend
Een andere bekende verdachte was John Fian, ook bekend onder de naam John Cunningham.
Hij werkte als schoolmeester in de omgeving van Prestonpans en werd beschuldigd van het leiden van bijeenkomsten en het uitvoeren van magische handelingen.
Fian werd zwaar gemarteld. Volgens de verslagen werd onder meer de zogenaamde boot gebruikt, een martelwerktuig waarmee de benen werden samengedrukt.
Na een eerdere bekentenis trok hij zijn verklaringen weer in. Hij wist zelfs korte tijd uit zijn gevangenschap te ontsnappen, maar werd opnieuw opgepakt.
Zijn hernieuwde ontkenning werd door de ondervragers niet beschouwd als mogelijk bewijs van onschuld. Volgens hun redenering had de duivel hem opnieuw beïnvloed.
Fian werd uiteindelijk veroordeeld en in januari 1591 in Edinburgh geëxecuteerd. Hij werd gewurgd en zijn lichaam werd daarna verbrand.
De vermeende heksensabbat van North Berwick
Een van de meest beruchte onderdelen van de beschuldigingen was de vermeende heksensabbat op Halloween in 1590.
Volgens de verklaringen zouden de beschuldigden op 31 oktober bijeen zijn gekomen in North Berwick. De duivel zou daar een bijeenkomst hebben geleid en de aanwezigen zouden hem trouw hebben gezworen.
In sommige verslagen wordt zelfs beweerd dat de bijeenkomst plaatsvond in de plaatselijke kerk.
De beschuldigden zouden hebben gedanst, gezongen en de duivel vereerd. Ook zouden ze plannen hebben besproken om de koning te doden.
Het verhaal werd uitgebreid beschreven in een pamflet uit 1591, getiteld Newes from Scotland.
Dat pamflet bevatte een afbeelding waarop de duivel voor een groep vermeende heksen stond. Het werd verspreid om het publiek te informeren over de vermeende samenzwering en om de rol van Jacobus als verdediger van het christelijke geloof te benadrukken.
Het is belangrijk om te beseffen dat dit geen neutrale verslaggeving was. Het pamflet was duidelijk bedoeld om de beschuldigingen kracht bij te zetten en de koning in een gunstig daglicht te plaatsen.
Er is geen onafhankelijk bewijs dat de beschreven bijeenkomst daadwerkelijk heeft plaatsgevonden.
Een aanslag met stormen en magie
De beschuldigingen gingen verder dan een vermeende bijeenkomst in de kerk.
Volgens de bekentenissen zouden de heksen geprobeerd hebben de schepen van de koning door middel van stormmagie te laten vergaan. Er werd gesproken over een schip met huwelijksgeschenken dat door hun toedoen zou zijn gezonken.
Ook zouden ze een afbeelding van de koning hebben gebruikt om hem met magie te treffen.
Het verhaal paste precies binnen de angst die Jacobus inmiddels had ontwikkeld. De stormen tijdens zijn reis werden niet langer gezien als natuurverschijnselen, maar als onderdeel van een duivels complot.
De beschuldigingen kregen daardoor ook een politieke betekenis. Wie tegen de koning gericht zou zijn, was niet alleen een vijand van de kroon, maar volgens de vervolgers ook een dienaar van de duivel.
De gevolgen voor de beschuldigden
De processen leidden tot meerdere veroordelingen en executies. Onder de slachtoffers bevonden zich Agnes Sampson en John Fian.
Ook Geillis Duncan werd vervolgd en geëxecuteerd. Andere verdachten, onder wie Barbara Napier en Euphame MacCalzean, kwamen eveneens voor de rechtbank.
De precieze omvang van de vervolging rond North Berwick is lastig vast te stellen. De bewaard gebleven rechtbankstukken zijn onvolledig en veel van wat tegenwoordig over de gebeurtenissen bekend is, komt uit het pamflet Newes from Scotland en latere historische studies.
Het zou daarom onjuist zijn om alle sensationele verhalen uit die publicatie als bewezen feiten te presenteren.
Wel staat vast dat mensen werden gemarteld, dat bekentenissen onder dwang werden verkregen en dat meerdere verdachten ter dood werden gebracht.
Koning Jacobus en zijn boek over hekserij
De gebeurtenissen maakten grote indruk op Jacobus VI. Hij raakte ervan overtuigd dat hekserij een ernstige bedreiging vormde voor zijn koninkrijk en zijn persoonlijke veiligheid.
In 1597 publiceerde hij zijn boek Daemonologie. Daarin beschreef hij zijn opvattingen over hekserij, magie, demonen en de duivel.
Het boek verdedigde het idee dat hekserij werkelijk bestond en dat degenen die zich ermee bezighielden een gevaar vormden voor de christelijke samenleving.
Jacobus werd later koning van Engeland en Ierland. Zijn opvattingen over hekserij bleven daardoor ook buiten Schotland invloedrijk.
De North Berwick-processen vormden een belangrijk onderdeel van zijn ontwikkeling als vorst die zich nadrukkelijk met de bestrijding van hekserij bemoeide.
Van geschiedenis naar de legende
North Berwick is tegenwoordig geen plaats waar de heksenvervolging nog het straatbeeld bepaalt. Het kustplaatsje staat vooral bekend om zijn stranden, de haven en het uitzicht op Bass Rock.
Toch leeft het verhaal van de heksen voort in boeken, historische publicaties en de lokale herinnering.
De naam North Berwick roept nog altijd beelden op van nachtelijke bijeenkomsten, stormachtige zeeën en een koning die ervan overtuigd was dat zijn leven door magie werd bedreigd.
Maar achter die beelden stonden echte mensen. Geillis Duncan, Agnes Sampson en John Fian waren geen figuren uit een sprookje. Het waren inwoners van Schotland die door beschuldigingen, verhoren en martelingen in een proces terechtkwamen waaruit ze nauwelijks konden ontsnappen.
De heksen van North Berwick laten zien hoe angst voor het bovennatuurlijke kon samenvloeien met politieke macht. En hoe een koning die zichzelf als doelwit zag, een vervolging kon versterken waarvan gewone mensen de zwaarste gevolgen droegen.