De heksen van Valais – de eerste grote heksenjacht van Europa

Hoog in de Zwitserse Alpen, tussen steile berghellingen, diepe dalen en afgelegen dorpen, begon in de vijftiende eeuw een vervolging die een belangrijke rol zou spelen in de Europese geschiedenis van hekserij.

In 1428 werden in Valais, een streek in het zuidwesten van Zwitserland, grote aantallen mensen beschuldigd van toverij en duivelse praktijken. Het bijzondere aan deze vervolging was dat niet langer alleen individuele personen werden verdacht van schadelijke magie. Er ontstond een beeld van een geheim genootschap dat in het geheim bijeenkwam, de duivel diende en de christelijke samenleving bedreigde.

Dat idee zou later een belangrijk onderdeel worden van het Europese beeld van de heksensabbat.

De vervolgingen in Valais vonden plaats ruim vóór de bekende heksenprocessen van Trier, Bamberg en Salem. Toch zijn ze bij het grote publiek veel minder bekend.

Een onrustige streek in de Alpen

Valais ligt in het zuidwesten van Zwitserland, in het dal van de Rhône. De streek wordt omringd door hoge bergtoppen en bestaat uit talloze kleinere dalen en gemeenschappen.

In de middeleeuwen was het gebied politiek verdeeld. Verschillende lokale machthebbers, adellijke families, gemeenschappen en kerkelijke bestuurders hadden er invloed. De verhouding tussen die partijen was niet altijd eenvoudig.

Ook religieuze spanningen speelden een rol. In de bredere Alpenregio werden groepen die als ketters werden beschouwd, zoals de Waldenzen, vervolgd. De grens tussen verdenkingen van ketterij, schadelijke magie en vermeende duivelsverering werd in deze periode steeds vager.

Mensen die eerder werden beschuldigd van het veroorzaken van ziekte of schade met magische middelen, konden nu worden voorgesteld als leden van een georganiseerde groep die zich tegen het christendom had gekeerd.

Zo veranderde ook de betekenis van het woord heks.

De eerste grote vervolging van 1428

In januari 1428 werd Martin Bertod, die van toverij werd beschuldigd, in Valais geëxecuteerd. Zijn zaak wordt vaak genoemd als een belangrijk beginpunt van de grote vervolgingsgolf.

In augustus van dat jaar kwamen vertegenwoordigers uit zeven districten bijeen. Zij eisten dat de autoriteiten onderzoek zouden doen naar mensen die ervan werden verdacht door middel van magie schade te veroorzaken.

De vervolging breidde zich vervolgens uit over verschillende gemeenschappen in de regio. Mensen werden beschuldigd van het vergiftigen van vee, het veroorzaken van ziekte en het beschadigen van eigendommen.

Maar de beschuldigingen gingen verder. Verdachten zouden volgens de verhalen hun geloof hebben afgezworen, een verbond met de duivel hebben gesloten en tijdens geheime bijeenkomsten samenkomen.

Ook werden gruwelijke verhalen verteld over het ontvoeren en doden van kinderen.

Dergelijke verklaringen moeten met grote voorzichtigheid worden gelezen. Ze kwamen voort uit de denkbeelden van de vervolgers en uit verhoren waarin verdachten onder zware druk werden gezet. Er is geen bewijs dat de beschreven geheime bijeenkomsten of misdaden werkelijk plaatsvonden.

Hans Fründ en het verhaal van de heksensabbat

Een belangrijke bron over de gebeurtenissen is het verslag van Hans Fründ, een Zwitserse kroniekschrijver uit Luzern. Hij beschreef de vervolgingen in Valais in een tekst die waarschijnlijk rond 1429 of 1430 werd geschreven.

Fründ vertelde over een grote groep vermeende tovenaars en heksen. Volgens zijn verslag zouden er honderden betrokken zijn geweest. Hij beschreef bijeenkomsten waarbij de duivel werd vereerd en waar mensen schadelijke magie leerden.

Ook kwamen verhalen voor over het veranderen in dieren, nachtelijke vluchten en het binnendringen van huizen en voorraadkamers.

Het waren sensationele beschuldigingen, maar ze zijn vooral belangrijk omdat ze laten zien hoe het beeld van de heks zich in die tijd ontwikkelde.

Tot dan toe draaiden veel beschuldigingen om individuele magische handelingen: iemand zou een buurman ziek hebben gemaakt, vee hebben betoverd of een oogst hebben verpest.

Nu ontstond een veel groter verhaal. Heksen zouden samen een geheim netwerk vormen, met de duivel als leider. Ze zouden bijeenkomsten houden, elkaar onderwijzen en gezamenlijk de christelijke samenleving bedreigen.

De beschrijving van zo’n bijeenkomst zou later bekend worden als de heksensabbat.

Het verslag van Fründ is daarmee een van de vroegste belangrijke teksten waarin dit beeld zo uitgebreid naar voren komt.

Een geheim genootschap dat niet bestond?

Volgens de beschuldigingen zouden de vermeende heksen elkaar ontmoeten op afgelegen plaatsen. Daar zouden ze hun geloof afzweren, de duivel als meester erkennen en afspraken maken over het veroorzaken van schade.

Het beeld lijkt sterk op de verhalen die we kennen uit latere heksenprocessen.

Toch is er een belangrijk verschil tussen de beschuldigingen en de historische werkelijkheid.

Er is geen betrouwbaar bewijs dat er in Valais daadwerkelijk een georganiseerd heksengenootschap bestond. Het beeld van een grote, geheime gemeenschap kwam vooral voort uit de manier waarop geestelijken en bestuurders hekserij begonnen te interpreteren.

Wanneer een verdachte onder druk een naam noemde, kon die persoon worden opgepakt. Tijdens het volgende verhoor werden vervolgens weer andere namen genoemd.

Zo kon een reeks individuele beschuldigingen veranderen in het vermeende bewijs voor een omvangrijke samenzwering.

Het idee van de heksensabbat werd daarmee niet alleen een verhaal over magie, maar ook een middel waarmee vervolgingen steeds verder konden worden uitgebreid.

De vervolging verspreidt zich door de Alpen

De gebeurtenissen van 1428 bleven niet beperkt tot één dorp of één dal. De vervolgingen verspreidden zich over het bisdom Sion en aangrenzende gebieden.

Tussen 1428 en 1436 werden in verschillende gemeenschappen processen gevoerd. Zowel mannen als vrouwen werden beschuldigd. In de vroege Alpenprocessen was het aandeel mannelijke verdachten opvallend groot.

Dat is een belangrijk detail, omdat het latere beeld van de heksenjacht vaak vooral over vrouwen gaat. In deze vroege vervolgingen werden mannen eveneens in grote aantallen als vermeende tovenaars en duivelsaanbidders aangewezen.

De aantallen slachtoffers zijn moeilijk met zekerheid vast te stellen. Historische schattingen lopen uiteen. Sommige studies spreken over ongeveer honderd dodelijke slachtoffers tijdens de eerste vervolgingsgolf. Andere bronnen noemen aanzienlijk hogere aantallen.

Ook de kroniek van Hans Fründ noemt honderden vermeende aanhangers en meer dan tweehonderd terechtgestelden. Die cijfers moeten echter niet zonder meer als betrouwbare telling worden overgenomen.

Veel oorspronkelijke processtukken zijn verloren gegaan. Daardoor blijft het exacte aantal slachtoffers onderwerp van historisch onderzoek.

De vervolgingen in de vallei van Conches

De geschiedenis van hekserij in Valais hield niet op na de eerste grote vervolgingsgolf.

In de jaren 1460 vond opnieuw een reeks processen plaats in de vallei van Conches, in het oostelijke deel van het huidige kanton Valais.

Deze vervolging is bijzonder interessant omdat er meer originele processtukken bewaard zijn gebleven dan van veel eerdere zaken.

Uit onderzoek van de Zwitserse staatsarchieven blijkt dat in de jaren 1460 minstens tien mensen in Ernen werden verbrand. Onder de bewaard gebleven procesdossiers bevinden zich zaken tegen twee mannen en twee vrouwen, onder wie een moeder en haar dochter.

Ook in deze processen werden verdachten na marteling gedwongen om bekentenissen af te leggen. Ze vertelden over vermeende ontmoetingen met de duivel en noemden anderen die bij de bijeenkomsten aanwezig zouden zijn geweest.

De dossiers laten zien hoe geruchten, persoonlijke conflicten en angst konden worden omgezet in officiële beschuldigingen.

Ze vormen bovendien een zeldzame inkijk in de manier waarop een middeleeuwse rechtbank zulke zaken behandelde.

Waarom Valais zo belangrijk is in de geschiedenis van hekserij

De vervolgingen in Valais behoren tot de vroegste grote heksenjachten in Europa. Ze vonden plaats in een periode waarin het begrip hekserij ingrijpend veranderde.

Het geloof dat mensen met magie schade konden veroorzaken, bestond al veel langer. Nieuw was het idee dat al die vermeende magiërs samen een georganiseerde, duivelse gemeenschap vormden.

Dat beeld werd in de vijftiende eeuw steeds verder uitgewerkt in religieuze geschriften en verslagen van rechtszaken.

De verhalen uit Valais speelden een belangrijke rol in deze ontwikkeling. Ze laten zien hoe het idee van de heksensabbat ontstond en hoe een plaatselijke vervolging kon bijdragen aan een beeld dat later door heel Europa werd verspreid.

De beschuldigingen uit de Alpen vormden geen bewijs voor een werkelijk bestaande heksensekte. Ze vertellen vooral iets over de angsten, religieuze overtuigingen en machtsverhoudingen van de middeleeuwse samenleving.

Een landschap dat de geschiedenis bewaart

Vandaag de dag is Valais vooral bekend om zijn berglandschap, wijngaarden, traditionele dorpen en skigebieden. Plaatsen als Sion, Ernen en de dorpen in de vallei van Conches hebben een lange geschiedenis die veel verder teruggaat dan het moderne toerisme.

De oude heksenprocessen zijn minder zichtbaar dan de kastelen en kerken, maar in de Zwitserse archieven wordt nog altijd onderzoek gedaan naar deze periode.

In 2020 publiceerden de Staatsarchieven van Valais een omvangrijk wetenschappelijk werk over de heksenprocessen in de vallei van Conches. Daarin werden oude processtukken uit de vijftiende eeuw opnieuw uitgegeven en onderzocht.

Het laat zien dat deze geschiedenis nog steeds niet volledig is ontrafeld.

De heksen van Valais waren geen mysterieuze gemeenschap die zich in de Alpen verborgen hield. Het waren mensen die in een periode van religieuze en politieke spanningen werden beschuldigd van een misdaad die steeds groter en dreigender werd voorgesteld.

En juist daar ligt het belang van deze vroege vervolging: in de Alpen ontstond een beeld van de heks dat Europa nog eeuwenlang zou achtervolgen.

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *