In het noorden van Engeland, in het graafschap Lancashire, ligt Pendle Hill. Een opvallende heuvel die boven het omliggende landschap uittorent. De omgeving bestaat uit oude boerderijen, smalle wegen en kleine dorpen. Op het eerste gezicht een rustige plek, maar ruim vierhonderd jaar geleden speelde zich hier een van de beruchtste heksenvervolgingen van Engeland af.
In 1612 werden verschillende inwoners van de streek beschuldigd van hekserij. Er gingen verhalen rond over vervloekingen, mysterieuze sterfgevallen, duivelse bijeenkomsten en mensen die met kwade krachten zouden samenwerken.
De beschuldigden werden naar Lancaster Castle gebracht. Wat volgde, was een proces dat uiteindelijk tien mensen het leven kostte.
Twee vrouwen aan het hoofd van hun families
Het verhaal begint bij twee oudere vrouwen: Elizabeth Southerns, beter bekend als Old Demdike, en Anne Whittle, die de bijnaam Old Chattox droeg.
Beide vrouwen woonden in de omgeving van Pendle Hill en stonden in hun gemeenschap bekend om hun vermeende magische krachten. Ze zouden mensen kunnen vervloeken, ziekten veroorzaken en met behulp van bijzondere middelen anderen schade kunnen berokkenen.
Demdike was ongeveer tachtig jaar oud, blind en arm. Ze woonde met haar familie in een afgelegen deel van Pendle Forest. Chattox was eveneens een oudere vrouw en werd door sommige bewoners gevreesd.
De twee families stonden niet bepaald op goede voet met elkaar. Er waren onderlinge beschuldigingen en conflicten die al jaren teruggingen.
In een tijd waarin ziekte, misoogsten en plotselinge sterfgevallen vaak moeilijk te verklaren waren, konden zulke spanningen gevaarlijke gevolgen hebben.
Een ontmoeting met een marskramer
Op 18 maart 1612 liep de jonge Alizon Device over een weg bij Colne. Ze ontmoette daar een marskramer uit Halifax, John Law.
Alizon vroeg hem om enkele spelden. Toen hij weigerde, ontstond er een woordenwisseling. Kort daarna zakte Law in elkaar en raakte hij gedeeltelijk verlamd.
Voor de mensen die in hekserij geloofden, was het verband snel gelegd. Had Alizon hem vervloekt? Had ze een bijzondere kracht gebruikt?
De gebeurtenis werd gemeld bij plaatselijke magistraat Roger Nowell. Hij besloot de zaak te onderzoeken.
Tijdens de ondervraging gaf Alizon toe dat ze dacht dat ze Law iets had aangedaan. Ze vertelde ook over haar familie en de vermeende magische activiteiten van haar grootmoeder, Old Demdike.
Daarmee begon een onderzoek dat steeds groter werd.
De bijeenkomst in Malkin Tower
Een van de bekendste onderdelen van het verhaal is de vermeende bijeenkomst in Malkin Tower, de woning van de familie Device.
Op Goede Vrijdag, 10 april 1612, zouden verschillende mensen daar bij elkaar zijn gekomen. Volgens de verklaringen die later tijdens het proces werden afgelegd, was het geen gewone bijeenkomst.
Er zou een grote maaltijd zijn gehouden en er zouden plannen zijn besproken om Lancaster Castle aan te vallen en de gevangenen te bevrijden. Sommige verklaringen beschreven de bijeenkomst als een heksensabbat, waarbij de aanwezigen hun trouw aan de duivel zouden hebben betuigd.
De beschuldigingen waren ernstig. Ook mensen die niet tot de familie Device behoorden, werden hierdoor bij de zaak betrokken.
Maar wat gebeurde er werkelijk in Malkin Tower?
Dat is moeilijk vast te stellen. De verklaringen kwamen tot stand tijdens een periode van intensieve ondervraging en angst. Sommige getuigen waren familieleden van de beschuldigden. Bovendien werden de verhalen later opgeschreven door de griffier van de rechtbank, Thomas Potts, die er een sensationeel boek van maakte.
Een gewone familiebijeenkomst kan daardoor in de ogen van de autoriteiten zijn veranderd in een duivelse samenzwering. We weten het niet zeker.
De arrestaties en het proces
In de maanden na de eerste beschuldigingen werden steeds meer mensen opgepakt. Onder hen bevonden zich familieleden van Demdike en Chattox, maar ook inwoners uit omliggende dorpen.
Een van de bekendste beschuldigden was Alice Nutter. Zij was afkomstig uit een relatief welgestelde familie en verschilde daarmee van de meeste andere verdachten, die arm waren of afhankelijk waren van hulp van anderen.
Waarom zij precies werd beschuldigd, is niet helemaal duidelijk. Haar aanwezigheid bij de vermeende bijeenkomst in Malkin Tower speelde een rol.
Ook de jonge Jennet Device, een kleindochter van Old Demdike, kreeg een belangrijke plaats in het proces. Ze was ongeveer negen jaar oud en werd als getuige tegen haar eigen familie gebruikt.
Toen haar moeder Elizabeth Device in de rechtszaal verscheen en Jennet tegen haar moest getuigen, ontstond er grote emotie. Volgens het verslag van Potts werd Elizabeth zo woedend dat ze uit de rechtszaal moest worden verwijderd.
Het proces vond in augustus 1612 plaats in Lancaster Castle.
Tien mensen werden ter dood veroordeeld
De beschuldigden kregen nauwelijks mogelijkheden om zich te verdedigen. Er was geen advocaat die namens hen het woord kon voeren en het was moeilijk om getuigen op te roepen.
De verklaringen over vervloekingen, magische beeldjes, mysterieuze dieren en duivelse bijeenkomsten werden als bewijs gebruikt.
Op 20 augustus 1612 werden tien mensen die tijdens de rechtszaak schuldig waren bevonden opgehangen op de heuvels boven Lancaster.
Onder hen waren:
- Anne Whittle, bekend als Old Chattox
- Anne Redfearn
- Elizabeth Device
- Alizon Device
- James Device
- Alice Nutter
- Katherine Hewitt
- Jane Bulcock
- John Bulcock
- Isobel Robey
Old Demdike had het proces niet gehaald. Ze was in de gevangenis overleden voordat de rechtszaak begon.
Niet iedereen die met de zaak in verband wordt gebracht, werd in Lancaster terechtgesteld. Jennet Preston werd bijvoorbeeld eerder dat jaar in York veroordeeld en opgehangen. Margaret Pearson kreeg een andere straf en werd niet ter dood gebracht.
De gebeurtenissen rond Pendle maakten diepe indruk op Engeland.
Het boek dat de geschiedenis bewaarde
Een groot deel van wat we tegenwoordig over de Pendle-heksen weten, komt uit één boek: The Wonderfull Discoverie of Witches in the Countie of Lancaster.
Het werd in 1613 gepubliceerd door Thomas Potts, de griffier die bij het proces aanwezig was.
Potts beschreef de beschuldigingen, de verklaringen en de rechtszaak uitvoerig. Zijn boek is een belangrijke historische bron, maar moet met voorzichtigheid worden gelezen.
Hij schreef vanuit het perspectief van de vervolgers en presenteerde de gebeurtenissen als bewijs dat hekserij werkelijk bestond. Zijn beschrijving was bedoeld om de zaak overtuigend en indrukwekkend te maken.
De oorspronkelijke rechtbankstukken zijn grotendeels verloren gegaan. Daardoor is het boek van Potts de belangrijkste overgebleven bron voor het proces.
We kennen dus de namen van de beschuldigden en de verhalen die tegen hen werden ingebracht, maar niet altijd hun eigen kant van het verhaal.
Pendle Hill vandaag
Tegenwoordig is Pendle Hill een bekende bestemming voor wandelaars en liefhebbers van geschiedenis. De heuvel maakt deel uit van het landschap van Lancashire en trekt bezoekers die meer willen weten over de gebeurtenissen uit 1612.
In de omgeving zijn verschillende plaatsen die met de geschiedenis van de beschuldigden verbonden worden. Ook Lancaster Castle is nog altijd te bezoeken. Daar wordt aandacht besteed aan de heksenprocessen en de omstandigheden waaronder de verdachten werden berecht.
De geschiedenis is bovendien onderdeel geworden van de plaatselijke folklore. De namen Demdike, Chattox en Alice Nutter zijn nog altijd bekend. In de dorpen rondom Pendle worden rond Halloween evenementen en activiteiten georganiseerd die verwijzen naar de heksenverhalen.
Heksen of slachtoffers van angst?
De geschiedenis van Pendle Hill laat zien hoe gevaarlijk beschuldigingen van hekserij konden zijn.
De mensen die in 1612 terechtstonden, leefden in een samenleving waarin bijgeloof, religieuze overtuigingen, armoede en onderlinge conflicten sterk met elkaar verweven waren. Een ruzie met een buurman, een ziekte of een onverwachte dood kon voldoende zijn om iemand verdacht te maken.
Of de beschuldigden zichzelf als mensen met bijzondere krachten zagen, valt niet voor iedereen vast te stellen. Sommigen hielden zich mogelijk bezig met volksgeneeskunde, bezweringen of andere gebruiken die in hun omgeving bekend waren. Maar dat maakt hen nog geen duivelaanbidders.
Wat wel vaststaat, is dat tien mensen in augustus 1612 werden opgehangen omdat een rechtbank geloofde dat ze schuldig waren aan hekserij.
Pendle Hill is daardoor veel meer dan een plek uit een oud heksenverhaal. Het is ook een herinnering aan een tijd waarin angst en beschuldigingen konden leiden tot de dood van mensen die nauwelijks de mogelijkheid hadden zich te verdedigen.