In het noorden van Spanje, vlak bij de Franse grens, ligt het Baskische dorp Zugarramurdi. Het wordt ook wel het dorp van de heksen genoemd. Net buiten het dorp ligt een enorme natuurlijke grot, uitgesleten door het water van een beek. Volgens de overlevering kwamen hier heksen bijeen voor nachtelijke ceremonies, dansen en feesten.
De grot bestaat echt. De heksenbijeenkomsten zoals ze in de oude procesverslagen worden beschreven, zijn een heel ander verhaal. In 1610 werd de naam Zugarramurdi verbonden aan een van de beruchtste heksenprocessen uit de Spaanse geschiedenis. Wat begon met verhalen uit een klein dorp, eindigde met executies, gevangenschap en een groots openbaar schouwspel van de Spaanse Inquisitie.
Een dorp aan de voet van de Pyreneeën
Zugarramurdi ligt in Navarra, in het groene Baskische grensgebied. Het landschap bestaat uit heuvels, bossen, beekjes en kleine dorpen. De streek heeft een eigen taal en een rijke traditie van volksverhalen en mythologische figuren.
In de Baskische folklore komen verschillende bovennatuurlijke wezens voor. Een bekende figuur is Mari, een vrouwelijke mythologische verschijning die wordt verbonden met bergen, grotten en natuurkrachten. Ook Akerbeltz, de zwarte bok, speelt een rol in oude voorstellingen en volksgebruiken.
De verhalen over heksen worden in het Baskisch vaak aangeduid met het woord sorginak. Het begrip heeft door de eeuwen heen verschillende betekenissen gehad. Het kon verwijzen naar vrouwen die zich bezighielden met geneeskrachtige kruiden, volksgebruiken en rituelen, maar ook naar mensen die door anderen van toverij werden beschuldigd.
In de zeventiende eeuw kregen zulke plaatselijke overtuigingen een veel donkerdere betekenis. De Spaanse Inquisitie keek met argwaan naar alles wat als bijgeloof, duivelsverering of verboden magie kon worden uitgelegd.
De grot van de heksen
Op korte afstand van het dorp ligt de grot van Zugarramurdi. Het is geen kleine spelonk, maar een indrukwekkende natuurlijke doorgang met grote open ruimtes. Het water van de Orabidea-beek heeft hier in de loop van duizenden jaren een langgerekt grottenstelsel uitgesleten.
De grot is ongeveer 120 meter lang en op sommige plaatsen twaalf meter hoog. De beek stroomt door het gebied en heeft een belangrijke rol gespeeld bij het ontstaan van het landschap.
Volgens de plaatselijke overlevering kwamen hier heksen bijeen tijdens zogenoemde akelarres. Dat woord wordt tegenwoordig gebruikt voor heksensabbatten of bijeenkomsten van heksen. De verhalen vertellen over nachtelijke feesten, dansen rond vuren en ceremonies waarbij de duivel aanwezig zou zijn geweest.
De beschrijvingen uit de tijd van de Inquisitie gingen nog veel verder. Er werd gesproken over een duivelse figuur in de gedaante van een bok, geheime rituelen, vliegende heksen en vergiftigde drankjes. Ook zouden er kinderen zijn vermoord en oogsten zijn verwoest.
Maar deze verhalen moeten met grote voorzichtigheid worden gelezen. Ze kwamen grotendeels uit verklaringen van mensen die werden ondervraagd, onder druk werden gezet of gemarteld. De Inquisitie had bovendien al een duidelijk beeld van hoe een heks eruitzag en welke misdaden zij zou begaan. Dat beeld bepaalde mede welke vragen werden gesteld en welke antwoorden als bewijs werden gezien.
De beschuldiging die alles in beweging zette
De gebeurtenissen die tot het proces leidden, begonnen rond 1608. Een jonge vrouw met de naam María de Ximildegui vestigde zich in Zugarramurdi. Zij vertelde dat ze eerder in Frankrijk bij heksenbijeenkomsten aanwezig was geweest.
Volgens haar verklaringen had ze ook mensen uit het dorp gezien tijdens zulke bijeenkomsten. Ze noemde namen en beschuldigde verschillende dorpsgenoten van hekserij.
De beschuldigingen verspreidden zich snel. Sommige mensen begonnen te bekennen dat ze betrokken waren geweest bij hekserij. Anderen ontkenden alles. Oude burenruzies en persoonlijke conflicten kregen een nieuwe lading: iemand die je niet mocht of met wie je al jaren onenigheid had, kon nu worden aangewezen als heks.
De onrust bleef niet beperkt tot het dorp. De beschuldigingen bereikten uiteindelijk de Spaanse Inquisitie in Logroño. In 1609 begon het onderzoek naar de vermeende heksengemeenschap van Zugarramurdi en het nabijgelegen Urdax.
Het proces van Logroño
De Inquisitie ondervroeg tientallen mensen. In de verklaringen ontstond een uitgebreid beeld van een vermeende geheime gemeenschap die de duivel zou aanbidden en regelmatig bijeen zou komen.
Er werden verhalen opgetekend over een duivel met horens, bijeenkomsten in de grot, vliegende heksen en rituelen waarbij mensen in dieren zouden veranderen. De beschuldigden zouden ook verantwoordelijk zijn voor ziekte, sterfte en mislukte oogsten.
Een deel van de verklaringen kwam tot stand onder marteling. Anderen bekenden uit angst, in de hoop daarmee een zwaardere straf te ontlopen. Sommige beschuldigingen werden bovendien door andere dorpsbewoners herhaald, waardoor het verhaal steeds groter werd.
Op 7 en 8 november 1610 vond in Logroño een groot openbaar auto-da-fé plaats. Dat was een plechtigheid waarbij de Inquisitie haar vonnissen bekendmaakte en veroordeelden aan de wereldlijke autoriteiten overdroeg voor de uitvoering van de straf.
In totaal werden 53 mensen tijdens deze bijeenkomst berecht voor verschillende aanklachten. Een groep van 31 mensen uit de omgeving van Zugarramurdi en Urdax werd in verband gebracht met hekserij.
Elf van hen werden tot de brandstapel veroordeeld. Zes mensen werden daadwerkelijk levend verbrand. Vijf anderen waren al in gevangenschap overleden en werden na hun dood symbolisch in beeltenis verbrand.
Achttien beschuldigden werden verzoend met de kerkelijke autoriteiten. Dat betekende niet dat ze zomaar naar huis konden gaan: ook zij kregen straffen en moesten boete doen.
De gebeurtenissen maakten diepe indruk in Spanje. De verhalen over de heksen van Zugarramurdi verspreidden zich en droegen bij aan een nieuwe golf van verdenkingen in Navarra en het Baskische gebied.
Alonso de Salazar y Frías: de inquisitor die begon te twijfelen
Een van de drie inquisitoren die bij het onderzoek betrokken waren, was Alonso de Salazar y Frías. Aanvankelijk maakte hij deel uit van het tribunaal dat de zaak behandelde. Later zou hij een heel andere rol gaan spelen.
Salazar kreeg de opdracht om de beschuldigingen verder te onderzoeken. Hij reisde door het gebied en sprak met bewoners. Hij controleerde verklaringen, onderzocht verhalen en probeerde vast te stellen of er daadwerkelijk bewijs bestond voor de vermeende misdrijven.
Wat hij aantrof, overtuigde hem niet. Hij zag hoe geruchten zich verspreidden, hoe mensen elkaar beschuldigden en hoe verklaringen veranderden wanneer dezelfde vragen opnieuw werden gesteld.
Salazar kwam tot de conclusie dat er geen betrouwbaar bewijs was voor de beweerde heksenbijeenkomsten en bovennatuurlijke gebeurtenissen. In zijn onderzoek stelde hij dat de beschuldigingen pas echt waren gaan leven nadat er voortdurend over heksen was gesproken en geschreven.
Zijn bevindingen leidden tot een langdurig debat binnen de Inquisitie. Niet alle betrokkenen waren het met hem eens, maar zijn onderzoek had grote invloed op de manier waarop de Spaanse autoriteiten later met beschuldigingen van hekserij omgingen.
De vervolgingen in Navarra namen uiteindelijk af. Salazar wordt daarom vaak herinnerd als een van de belangrijkste stemmen tegen de heksenvervolging binnen de Spaanse Inquisitie.
Wat gebeurde er werkelijk in de grot?
Of er vóór het proces bijeenkomsten plaatsvonden in de grot, is niet met zekerheid vast te stellen. Het is goed mogelijk dat mensen uit de omgeving elkaar op afgelegen plekken ontmoetten voor feesten, gebruiken of rituelen. Dat betekent echter niet dat er sprake was van de duivelsverering en misdaden die in de procesverslagen werden beschreven.
De Inquisitie legde haar eigen religieuze denkbeelden over hekserij over plaatselijke gebruiken en volksverhalen heen. Gewone rituelen konden daardoor worden voorgesteld als bewijs van een geheime duivelse gemeenschap.
Ook het beeld van de heksensabbat werd door de vervolgers sterk gevormd. De verklaringen over de duivel, de nachtelijke vluchten en de rituelen waren niet zomaar neutrale verslagen van wat er zou zijn gebeurd. Ze weerspiegelden vooral de angsten en overtuigingen van de tijd.
Dat maakt de geschiedenis van Zugarramurdi juist zo bijzonder. Het dorp werd wereldberoemd door een verhaal dat voor een groot deel door de vervolgers zelf werd gevormd.
De heksengrot bestaat nog altijd
Tegenwoordig is Zugarramurdi een bekende bestemming voor mensen die geïnteresseerd zijn in folklore, geschiedenis en hekserij. De grot kan worden bezocht en vlak bij het dorp bevindt zich het Heksenmuseum, waar aandacht wordt besteed aan de plaatselijke cultuur, de volksverhalen en het proces van 1610.
De omgeving is nog altijd indrukwekkend. De grote rotswanden, het stromende water en de donkere openingen in het gesteente maken het gemakkelijk te begrijpen waarom deze plek eeuwenlang tot de verbeelding heeft gesproken.
Toch is het goed om bij een bezoek stil te staan bij de mensen achter het verhaal. De naam van Zugarramurdi is verbonden geraakt met heksen, duivels en nachtelijke ceremonies, maar de geschiedenis gaat vooral over gewone bewoners die slachtoffer werden van angst, geruchten en een gerechtelijk systeem dat al bij voorbaat geloofde in het bestaan van een duivelse heksengemeenschap.
De grot is gebleven. De mensen die in 1610 werden veroordeeld, kregen hun leven niet terug.