Walpurgisnacht – de nacht waarin de heksen naar de Brocken vliegen

Ieder jaar, in de nacht van 30 april op 1 mei, verandert het Duitse Harzgebergte in het decor van een van de bekendste heksenfeesten van Europa. In dorpen en steden verschijnen mensen met puntmutsen, zwarte mantels en bezemstelen. Er worden vuren ontstoken, muziek klinkt over de pleinen en overal duiken heksen en duivels op.

Volgens een eeuwenoude overlevering is dit de nacht waarin heksen vanuit alle windstreken naar de top van de Brocken vliegen. Daar zouden ze dansen, feestvieren en de duivel ontmoeten.

Maar hoe is dit verhaal ontstaan? En waarom werd juist deze berg het beroemdste verzamelpunt van heksen in Europa?

De Brocken – de berg van de heksen

De Brocken ligt in het Duitse Harzgebergte en is met een hoogte van ongeveer 1.141 meter de hoogste berg van Noord-Duitsland. De top ligt regelmatig verscholen in mist en wolken. Door de weersomstandigheden kan het er zelfs op dagen waarop het lager gelegen gebied zonnig is donker en onheilspellend uitzien.

Eeuwenlang had de berg een mysterieuze reputatie. Het weer kon er plotseling omslaan, harde wind joeg over de rotsen en de mist beperkte het zicht tot enkele meters. Wie niet bekend was met het gebied, kon gemakkelijk verdwalen.

De Brocken kreeg ook de naam Blocksberg. Die naam werd later een algemene aanduiding voor een berg waarop heksen bijeen zouden komen. In Duitse sagen komen meerdere van zulke Blocksbergen voor, maar de Brocken in de Harz groeide uit tot de bekendste.

Er zijn op de berg zelfs plekken met namen die rechtstreeks naar de heksenverhalen verwijzen, zoals de Teufelskanzel (Duivelskansel) en de Hexenaltar (Heksenaltaar).

Waarom heet het Walpurgisnacht?

De naam Walpurgisnacht komt niet van een heks, maar van een christelijke heilige: Walburga.

Walburga was een Angelsaksische missionaris die in de achtste eeuw naar het Frankische gebied kwam. Ze werd later abdis van een klooster en kreeg na haar dood grote verering. Haar naamdag wordt gevierd op 1 mei.

Op 1 mei 870 werden haar relieken overgebracht naar Eichstätt in Duitsland. De avond ervoor werd daardoor verbonden met haar feestdag en kreeg de naam Walpurgisnacht.

Het bijzondere is dat juist deze christelijke feestnacht later bekend werd als de nacht van de heksen. De heilige Walburga werd in het volksgeloof zelfs aangeroepen ter bescherming tegen hekserij en boze invloeden.

Zo kwamen twee verschillende voorstellingen naast elkaar te staan: de bescherming van een heilige en het geloof dat heksen tijdens dezelfde nacht bijeenkwamen.

De eerste verhalen over heksen op de Brocken

Het beeld van de heksen die op Walpurgisnacht naar de Brocken vliegen, is niet zo oud als vaak wordt gedacht.

Een van de vroegste bekende schriftelijke vermeldingen komt uit 1540. Tijdens een heksenproces in het Harzplaatsje Elbingerode verklaarde een vrouw met de naam Grete Wroist dat ze samen met anderen door de lucht naar de Brocken was gevlogen. Daar zouden ze hebben deelgenomen aan een duivelsdans tijdens Walpurgisnacht.

We moeten zulke verklaringen voorzichtig lezen. Bekentenissen tijdens heksenprocessen kwamen vaak onder zware druk of marteling tot stand. Ze bewijzen dus niet dat er werkelijk bijeenkomsten plaatsvonden. Ze laten wel zien welke verhalen en voorstellingen in die tijd leefden.

In de eeuwen daarna verschenen meer beschrijvingen van heksenbijeenkomsten op de berg. Het idee verspreidde zich en werd steeds bekender.

Wat gebeurde er tijdens de heksensabbat?

Volgens de verhalen kwamen heksen op Walpurgisnacht vanuit verre streken naar de Brocken. Sommigen vlogen op bezemstelen, anderen reden op dieren of gebruikten bijzondere middelen om door de lucht te reizen.

Boven op de berg zouden ze samenkomen voor de heksensabbat. Daar werd gedanst, gegeten en gedronken. De duivel zou als gastheer optreden en de aanwezigen zouden hem eer bewijzen.

In sommige vertellingen veranderde hij in een bok of verscheen hij als een donkere, indrukwekkende figuur. Er werd muziek gemaakt en rond grote vuren gedanst. De bijeenkomst zou tot diep in de nacht duren.

Het beeld van de heksensabbat was overigens niet uitsluitend verbonden met de Brocken. Tijdens de Europese heksenvervolgingen ontstonden op verschillende plaatsen verhalen over geheime nachtelijke bijeenkomsten. De voorstelling van een georganiseerd duivelsgezelschap werd door ondervragers, rechters en schrijvers steeds verder uitgewerkt.

De Brocken werd uiteindelijk het beroemdste decor van deze verhalen.

De invloed van Goethe

De bekendheid van Walpurgisnacht kreeg een enorme impuls door de Duitse schrijver Johann Wolfgang von Goethe.

Goethe beklom de Brocken voor het eerst in de winter van 1777. De bijzondere omgeving en de verhalen over de berg maakten indruk op hem.

In zijn beroemde toneelstuk Faust, dat in 1808 verscheen, beschreef hij een bezoek aan de heksensabbat op de Brocken. Faust reist samen met Mephistopheles, de duivelse metgezel, naar de berg. Daar ontmoeten ze heksen, duivels en allerlei vreemde figuren.

Goethe gaf de nacht een levendig en bijna tastbaar karakter. Zijn beschrijving werd zo invloedrijk dat de voorstelling van de heksenbijeenkomst op de Brocken zich over heel Europa verspreidde.

Wat eerst vooral een regionale overlevering was, werd een bekend onderdeel van de Europese cultuur.

Vuren om de winter te verdrijven

Walpurgisnacht wordt vaak in verband gebracht met oudere lentefeesten en gebruiken rond de overgang van winter naar zomer.

In verschillende Europese gebieden werden rond het begin van mei vuren ontstoken. Mensen kwamen samen, dansten en vierden de komst van het warmere seizoen. Ook vee en akkers konden in zulke gebruiken een rol spelen.

Er wordt regelmatig beweerd dat Walpurgisnacht rechtstreeks afstamt van een oud Germaans of Keltisch vruchtbaarheidsfeest. Daarvoor bestaat echter geen sluitend historisch bewijs. De gebruiken rond het begin van mei zijn in verschillende gebieden en perioden ontstaan en veranderd.

Wat wel duidelijk is, is dat het vuur in het volksgeloof een belangrijke beschermende betekenis kon hebben. Het moest boze invloeden op afstand houden en symboliseerde de terugkeer van licht en warmte.

In de Harz werden zulke voorstellingen later onderdeel van de Walpurgisvieringen. De heksen en duivels kregen er een hoofdrol.

Van volksverhaal naar groot heksenfeest

Tegen het einde van de negentiende eeuw veranderde Walpurgisnacht steeds meer in een georganiseerd volksfeest.

In 1896 werd op de Brocken voor het eerst een georganiseerde Walpurgisviering gehouden door een plaatselijke vereniging uit Bad Harzburg. Er werd feestgevierd in het berghotel en er trok een gezelschap naar de Teufelskanzel.

In 1901 kwamen er speciale treinen van de Brockenbahn om bezoekers naar de berg te brengen. De belangstelling groeide, maar niet iedereen was blij met de uitbundige vieringen. De toenmalige eigenaar van de berg liet de festiviteiten in de jaren daarna verbieden.

Het feest verdween echter niet. Ook in de omliggende plaatsen bleven de gebruiken bestaan.

Tegenwoordig wordt Walpurgisnacht op veel plaatsen in de Harz gevierd. Plaatsen als Schierke, Thale, Braunlage en Bad Harzburg trekken bezoekers die de nacht willen meemaken. Mensen verkleden zich als heksen en duivels, er zijn optochten, muziek en grote vreugdevuren.

De oude verhalen hebben daarmee een heel nieuw leven gekregen.

De heksen vliegen nog altijd

Of er ooit werkelijk heksen op de Brocken bijeenkwamen, weten we niet. De historische bronnen vertellen ons vooral over het geloof, de angsten en de verhalen van mensen uit vroegere eeuwen.

Toch is Walpurgisnacht uitgegroeid tot een van de bekendste heksentradities van Europa. De mistige berg, de verhalen over de duivel, de nachtelijke vluchten en de oude vuren vormen samen een folklore die nog altijd tot de verbeelding spreekt.

En wanneer op 30 april de duisternis over de Harz valt en de vuren worden aangestoken, is het niet moeilijk te begrijpen waarom juist deze plek zo’n bijzondere reputatie heeft gekregen.

Volgens de overlevering verzamelen de heksen zich nog altijd op de Brocken.

Misschien is het maar goed dat de meeste bezoekers tegenwoordig gewoon met de trein naar boven kunnen.

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *