Onder de vloer van oude huizen in Engeland vinden bouwvakkers af en toe een stenen kruik. Soms zit er nog een kurk op en rammelt er iets in. Wie hem laat onderzoeken, vindt spijkers, spelden, haar en nagelknipsels. Zo een kruik heet een heksenfles. Het is een van de best bewaarde sporen van hoe gewone mensen zich vroeger tegen hekserij probeerden te beschermen.
In dit stuk lees je wat we over heksenflessen weten, waar ze gevonden zijn en wat er in de Lage Landen bekend is. Aan het eind staat hoe je er vandaag zelf een kunt maken, als je dat wilt.
Angst om behekst te worden
In de zestiende en zeventiende eeuw geloofden veel mensen in Europa dat een heks hen kwaad kon doen. Werd een kind ziek of stierf het vee, dan kon dat de schuld zijn van iemand die je had behekst. Daar waren verschillende antwoorden op. Je kon een kruid boven de drempel hangen, of je kon terugslaan met een tegenmiddel. De heksenfles hoort bij dat laatste.
Het is goed om te bedenken in welke tijd dit speelde. Dezelfde angst leidde in die eeuwen ook tot heksenprocessen, in Engeland en op het vasteland. Hoe dat in de Nederlanden ging, lees je in De Heksenwaag in Oudewater.
De baardmankruik
De meeste bekende heksenflessen zijn baardmankruiken. Dat zijn stenen kruiken van zoutgeglazuurd steengoed met een bebaard gezicht op de hals. Ze werden vooral gemaakt in Frechen, ten westen van Keulen, en door heel Europa verhandeld als kruik voor wijn of jenever. In Nederland vinden archeologen er veel van. In het Nederlands Openluchtmuseum ligt bijvoorbeeld een baardmankruik uit het midden van de zestiende eeuw, in 1890 opgegraven in de Broederenstraat in Deventer.
In Engeland heten ze Bellarmine, naar kardinaal Robertus Bellarminus. Het verhaal gaat dat het gezicht hem moest bespotten. Dat klopt waarschijnlijk niet, want de kruiken werden al gemaakt voor hij beroemd werd. Wie de baardman werkelijk voorstelt, weet niemand.
De fles uit Greenwich
De best onderzochte heksenfles werd gevonden in Greenwich, bij Londen. Een bouwvakker stuitte er bij het uitgraven van een kelder op. De kruik was nog dicht, met de oorspronkelijke kurk, ruim driehonderd jaar nadat hij was begraven. Onderzoekers van de universiteit van Loughborough maakten röntgenfoto’s en analyseerden de inhoud.
Op de röntgenfoto’s waren verbogen spijkers en spelden te zien, iets wat op menselijk haar leek, nagelknipsels en een stukje materiaal in de vorm van een hart. De vloeistof bleek menselijke urine te zijn. De nagels vertoonden geen sporen van handwerk, en daarom denken de onderzoekers dat de eigenaar redelijk welgesteld was.
Zulke kruiken worden meestal gevonden onder de haard of bij de drempel. Dat zijn de plekken waar het huis open is naar buiten, en dus de plekken waar kwaad binnen zou kunnen komen. Over die plekken schreven we ook in De betekenis van drempels en ramen.
Hoe het werkte
Er zijn wel beschrijvingen uit die tijd. In 1671 beschreef de Engelse arts en astroloog Joseph Blagrave in zijn Astrological Practice of Physick hoe het moest. Doe de urine van de zieke in een fles, met drie spijkers, spelden of naalden en een beetje wit zout, en houd de urine warm. Dan zou de heks zo veel pijn krijgen bij het plassen dat het haar leven in gevaar bracht. De gangbare uitleg is dat de fles voor de behekste persoon stond. Door er urine en haar van die persoon in te doen, werd de band tussen heks en slachtoffer in de fles gevangen. De scherpe spelden en spijkers moesten de heks pijn doen of de beheksing breken. Zo werd de vloek teruggestuurd naar waar hij vandaan kwam.
Heksenflessen in de Lage Landen
In Engeland zijn volgens de historicus Brian Hoggard zo een tweehonderd heksenflessen geregistreerd, de oudste uit de zestiende eeuw. Meer dan de helft zijn baardmankruiken. De Cambridge-historica Annie Thwaite telt dertien geschreven bronnen uit die tijd die het gebruik beschrijven, en ongeveer honderd bewaarde flessen waar nog inhoud in zit. Voor Nederland en Vlaanderen is veel minder bekend. Dat kan betekenen dat het gebruik hier minder voorkwam. Het kan ook betekenen dat niemand zo een kruik als heksenfles herkende. Een baardmankruik onder een huis valt op een opgraving niet uit de toon.
Er is wel een interessante vondst. In 2025 meldden archeologen in Amersfoort een vondst bij de afbraak van een pand achter de Elleboogkerk: een complete baardmankruik tussen de funderingen. Volgens de Amersfoortse archeologen is hij bijna gelijk aan een Engelse kruik die op een vergelijkbare plek werd gevonden en vol zat met urine, haar, nagels, spijkers en spelden. Of de Amersfoortse kruik ook zo werd gebruikt, is niet zeker. Maar het is een vondst die laat zien dat de vraag ook hier gesteld moet worden.
Andere beschermende gebruiken zijn in de Lage Landen beter gedocumenteerd, zoals takken boven de deur en heksenbollen in het raam. Een overzicht vind je in Je huis beschermen met volksmagie.
Als je er zelf een vindt
Kom je bij een verbouwing een oude kruik of fles tegen onder de vloer of in een muur, laat hem dan heel. Open hem niet, en schud er niet hard mee. Oude dichte kruiken staan soms onder druk. In Nederland ben je verplicht een archeologische toevalsvondst zo snel mogelijk te melden bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, en je moet de vondst daarna een halfjaar beschikbaar houden voor onderzoek. Zo komen we ook meer te weten over hoe vaak dit gebruik hier voorkwam.
Zelf een heksenfles maken
Veel heksen maken vandaag een eigen heksenfles. Dat is een moderne vorm van een oud gebruik, en het is goed om dat zo te noemen. Een paar aanwijzingen als je het wilt proberen:
- Neem een kleine glazen pot of fles met een goede dop of kurk. Een oude kruik mag ook.
- Doe er scherpe dingen in, zoals spijkers en spelden. Die moeten het kwaad tegenhouden.
- Voeg iets van jezelf toe: een paar haren of nagelknipsels. Zo is de fles verbonden met jou en je huis. Historisch zat er ook urine in. Dat is niet nodig.
- Blagrave noemde ook een beetje wit zout. Dat kun je toevoegen.
- Sluit de fles goed af. Je kunt de dop verzegelen met wat kaarsvet. Over werken met kaarsen lees je in Kaarsenmagie in de volkshekserij.
Begraaf de fles onder een tegel bij de voordeur. Doe dat alleen op je eigen grond. Heb je geen tuin, dan kun je hem in een kast bij de voordeur zetten of achter in een la bij de drempel leggen. Zet de fles nooit ergens waar kinderen erbij kunnen, en gebruik geen gebroken glas als er kinderen of huisdieren in de tuin spelen.
Een heksenfles is geen sieraad voor op de vensterbank. Je maakt hem en daarna laat je hem met rust. Zo deden de mensen in Greenwich het ook.
Verder leren
De heksenfles laat goed zien hoe volksmagie werkte: met gewone spullen uit huis, gericht op een concreet probleem. Wil je meer weten over het verschil tussen zulke oude gebruiken en de moderne hekserij, lees dan Wat is traditionele Europese volkshekserij. In de opleiding Een jaar en een dag leer je een heel jaar lang de gebruiken van huis en haard kennen, van bescherming tot de jaarfeesten.