Het sterretjeskruid dat vrolijk maakt
Bernagie is een ruwe, behaarde plant met hemelsblauwe bloemen in de vorm van een ster. Ze knikken een beetje naar beneden, alsof ze zich verlegen afwenden. Bijen zijn er dol op. In de oude kruidenboeken stond bernagie bekend als het kruid dat moed en vreugde brengt.
Bernagie komt uit het Middellandse Zeegebied, maar zaait zich in Nederlandse en Belgische tuinen moeiteloos uit. Wie het één keer heeft, raakt het niet snel meer kwijt.
In dit stuk uit het herbarium lees je hoe je bernagie herkent, wat de geschiedenis en de volksverhalen erover vertellen, hoe bernagie in de hekserij gebruikt wordt, en hoe je het zelf kweekt. Lees ook het stuk over veiligheid, want bernagie is minder onschuldig dan het lijkt.
Kennismaken met bernagie
| Bernagie | |
|---|---|
| Latijnse naam | Borago officinalis |
| Andere namen | Komkommerkruid, sterbloem |
| Familie | Ruwbladigenfamilie, net als smeerwortel en vergeet-mij-nietje |
| Levensduur | Eenjarig, zaait zich zelf uit |
| Hoogte | 60 tot 100 cm |
| Herken je aan | Stijve haren op stengels en bladeren, blauwe stervormige bloemen met een zwart puntig hartje |
| Geur en smaak | Het blad ruikt en smaakt naar komkommer |
Geschiedenis en Europese volksverhalen
“Ego borago”
De Engelse kruidkundige John Gerard schreef in zijn kruidenboek uit 1597 een oud versje op: Ego borago, gaudia semper ago, “ik, bernagie, breng altijd vreugde”. Hij vertelde dat mensen in zijn tijd de bloemen in salades deden om het hart blij te maken. Later werd het versje ook wel vertaald als “ik, bernagie, breng altijd moed”.
Moed in de beker
In de verhalen kregen ridders en soldaten bernagie in hun wijn voordat ze vertrokken, voor moed. In Engeland dreven de blauwe bloempjes eeuwenlang in zomerdrankjes en bowls. Daar is men inmiddels mee gestopt, om redenen die je hieronder bij veiligheid leest.
Een bloem voor de bijen
Imkers zaaiden bernagie bij hun korven, want de plant bloeit maandenlang en zit vol nectar. De bloemen vullen zich snel weer bij, zodat bijen er de hele dag op af blijven komen. Een veld bernagie zoemt.
Bernagie in de hekserij
In de hekserij van nu is bernagie een kruid van moed, vreugde en een licht hart.
| Correspondentie | Bernagie |
|---|---|
| Element | Lucht |
| Planeet | Jupiter |
| Feest | Midzomer en Lughnasadh, als het volop bloeit |
| Waarvoor | Moed, vreugde, opgewektheid, kracht in moeilijke tijden |
Deze correspondenties komen vooral uit de hedendaagse hekserij, die voortbouwt op de oudere volksverhalen. Gebruik ze als richtlijn, en let vooral op wat je zelf ervaart als je met de plant werkt.
Drie eenvoudige manieren om met bernagie te werken
Omdat bernagie niet geschikt is om veel van te eten of te drinken, werk je er vooral mee door te kijken, te ruiken en te kweken.
- Een bloem op je altaar. Leg een paar verse bloemen op je altaar of in een schaaltje water op een dag dat je moed nodig hebt.
- Gedroogde bloemen. Druk de blauwe sterretjes tussen papier en gebruik ze in je schrift of op een kaart voor iemand die het zwaar heeft.
- Een plek voor de bijen. Zaai bernagie als offer aan de bijen en het insectenleven in je tuin.
Bernagie kweken
- Zaaien: van april tot juni direct in de volle grond. Bernagie heeft een penwortel en laat zich slecht verplanten.
- Standplaats: zon of halfschaduw.
- Grond: niet kieskeurig, als hij maar niet te nat is.
- Uitzaaien: laat een paar planten in zaad schieten, dan heb je het volgende jaar weer bernagie. Haal te veel zaailingen gewoon weg.
- Combineren: bernagie staat mooi tussen aardbeien, bonen en tomaten en trekt bestuivers naar je moestuin.
Bloemen drogen
Wil je de bloemen bewaren voor je altaar of je schrift, pluk ze dan op een droge ochtend en leg ze tussen vloeipapier in een zwaar boek. Na een paar weken zijn ze droog. Het blauw verbleekt wat, maar blijft mooi.
Veiligheid voorop
Bernagie bevat pyrrolizidine-alkaloïden, stoffen die bij langer gebruik schadelijk zijn voor de lever. Ze zitten vooral in het blad en de stengels, maar ook in kleinere hoeveelheden in de bloemen en de zaden. Ook honing van bijen die veel op bernagie vliegen kan ze bevatten.
- Niet als thee. Drink geen thee van bernagieblad en gebruik het blad niet als groente.
- Bloemen spaarzaam. Een enkele bloem als versiering op een taart is iets anders dan er elke dag van eten. Doe het liever niet.
- Zwangerschap, borstvoeding en kinderen. Vermijd bernagie helemaal.
- Leverproblemen of medicijnen. Vermijd bernagie.
- Bernagieolie. Supplementen met bernagieolie gebruik je alleen na overleg met je huisarts.
- Huid. De haren kunnen jeuk geven. Draag handschoenen als je veel wiedt.
Dit artikel gaat over volksverhalen en hoe bernagie traditioneel werd gebruikt. Het is geen medisch advies en komt niet in de plaats van een bezoek aan je huisarts.
Pluk met respect
Kweek je kruiden zelf waar dat kan, of koop ze bij een kweker uit de buurt. Pluk je toch in het wild, neem dan maar een klein beetje en laat altijd genoeg staan voor de plant zelf, de insecten en wie na jou komt. Laat zeldzame en beschermde planten met rust, pluk niet in natuurgebieden waar dat verboden is, en vraag het eerst als de grond van een ander is. Pluk ook niet langs drukke wegen of gespoten akkerranden.
Veelgestelde vragen
Waar staat bernagie voor in de hekserij?
Bernagie hoort bij moed, vreugde en een licht hart. Je werkt ermee door het te kweken, op je altaar te leggen of te drogen.
Kan ik bernagie eten?
Liever niet. Bernagie bevat stoffen die de lever kunnen beschadigen. Thee van het blad wordt afgeraden.
Waarom heet bernagie ook komkommerkruid?
Omdat het blad naar komkommer ruikt en smaakt.
Komt bernagie elk jaar terug?
Het is een eenjarige plant, maar hij zaait zich makkelijk zelf uit. Meestal heb je het jaar erna vanzelf weer bernagie.
Blauwe sterren in de zomer
Bernagie is een plant om naar te kijken en om de bijen te geven. Een paar planten in een hoek van de tuin zijn genoeg voor een hele zomer blauw.
Volg de kruiden door de seizoenen. Bernagie bloeit van Midzomer tot ver na Lughnasadh, het oogstfeest. In de opleiding Jaar en een dag, met de cursus De jaarfeesten erbij, vier je alle acht jaarfeesten, met hun Europese geschiedenis, volksverhalen en gebruiken. En wil je de kruiden en planten van elk seizoen beter leren kennen, dan is er de cursus Kruiden en wilde planten.