De heksen van Würzburg – kinderen, geestelijken en bestuurders op de brandstapel

In het zuiden van Duitsland ligt Würzburg, een stad die tegenwoordig bekendstaat om haar barokke architectuur, de Residenz en de wijngaarden langs de rivier de Main. Maar in de zeventiende eeuw speelde zich hier een geschiedenis af die veel minder bekend is.

Tussen 1626 en 1630 werd het prinsbisdom Würzburg getroffen door een van de grootste heksenvervolgingen van Europa. Naar schatting werden in het gehele gebied tussen de 900 en 1.200 mensen ter dood gebracht. Alleen al in de stad Würzburg zelf werden meer dan tweehonderd mensen geëxecuteerd.

De slachtoffers kwamen uit alle lagen van de bevolking. Naast vrouwen en mannen werden ook kinderen beschuldigd. Zelfs priesters, bestuurders en mensen uit vooraanstaande families konden niet aan de vervolging ontsnappen.

Een bisschop met grote macht

Würzburg was in de zeventiende eeuw het centrum van een kerkelijk vorstendom. De prins-bisschop bestuurde het gebied niet alleen als geestelijk leider, maar bezat ook wereldlijke macht.

In 1623 werd Philipp Adolf von Ehrenberg prins-bisschop van Würzburg. Onder zijn bewind nam de heksenvervolging een enorme omvang aan.

De omstandigheden waren moeilijk. De regio had te maken met misoogsten, hoge voedselprijzen, ziekte en economische onzekerheid. De Kleine IJstijd zorgde in grote delen van Europa voor onvoorspelbaar weer en slechte landbouwjaren.

In een samenleving waarin men geloofde dat mensen met magische krachten schade konden veroorzaken, werden zulke rampen gemakkelijk aan vermeende heksen toegeschreven.

Maar de vervolging in Würzburg was niet alleen het gevolg van bijgeloof onder de bevolking. De plaatselijke bestuurders, rechtbanken en kerkelijke autoriteiten speelden een actieve rol bij het organiseren van de processen.

Een beschuldiging kon een hele familie meeslepen

De vervolgingen begonnen niet met één grote rechtszaak. Ze groeiden vanuit afzonderlijke beschuldigingen die steeds verder werden uitgebreid.

Een buurman kon iemand aanwijzen omdat hij dacht dat die persoon zijn vee ziek had gemaakt. Een mislukte oogst, een onverwachte dood of een langdurige ziekte kon aanleiding zijn voor verdenking.

Verdachten werden vervolgens ondervraagd en gemarteld. Daarbij moesten ze niet alleen bekennen wat ze zelf zouden hebben gedaan, maar ook namen noemen van andere vermeende heksen.

Zo ontstond een kettingreactie. Wie een bekentenis aflegde, kon anderen in gevaar brengen. Wie bleef ontkennen, liep het risico opnieuw te worden gemarteld.

De beschuldigingen kregen steeds meer dezelfde vorm: een verbond met de duivel, geheime bijeenkomsten, schadelijke magie en deelname aan een vermeend heksengenootschap.

Dat beeld was grotendeels gevormd door de denkwereld van de vervolgers. Het was geen bewijs dat er werkelijk een georganiseerde gemeenschap van heksen bestond.

Kinderen werden niet gespaard

Een van de meest schokkende aspecten van de vervolging in Würzburg was dat ook kinderen en jongeren werden beschuldigd.

In de processen kwamen verklaringen voor over jonge kinderen die betrokken zouden zijn bij bijeenkomsten met de duivel. Zelfs kinderen van slechts enkele jaren oud konden onderwerp worden van beschuldigingen.

In contemporaine verslagen worden onder anderen kinderen van zeven jaar en leerlingen van tien, twaalf, veertien en vijftien jaar genoemd als slachtoffers van de vervolgingen.

De gedachte dat kinderen te jong zouden zijn om hekserij te bedrijven, bood geen bescherming. Volgens de denkbeelden van de vervolgers kon de duivel immers ook kinderen verleiden en in zijn macht krijgen.

Soms begonnen nieuwe vervolgingsgolven met verklaringen van kinderen die hun ouders, familieleden of buren beschuldigden.

Het is belangrijk om te bedenken dat zulke verklaringen vaak onder grote druk tot stand kwamen. Kinderen konden nauwelijks begrijpen wat er van hen werd verwacht en hadden weinig mogelijkheden om zich tegen de beschuldigingen te verdedigen.

Ook priesters werden als heksen veroordeeld

Würzburg kende een bijzonder groot aantal processen tegen geestelijken.

Priesters en andere kerkelijke functionarissen werden beschuldigd van deelname aan vermeende heksenbijeenkomsten en het dienen van de duivel. Hun religieuze positie bood geen bescherming.

Uit de archieven van het bisdom Würzburg blijkt dat tussen 1627 en 1629 maar liefst 43 geestelijken werden geëxecuteerd in verband met de heksenvervolging.

Voordat een geestelijke aan de wereldlijke rechtbank kon worden overgedragen, moest hij eerst zijn kerkelijke status verliezen. Dat gebeurde tijdens een formele ceremonie waarbij zijn geestelijke waardigheid werd afgenomen.

De archiefstukken beschrijven hoe veroordeelde geestelijken hun gewaden en ambtsinsignes moesten afleggen. Daarna werden zij overgedragen aan de wereldlijke autoriteiten, die de straf uitvoerden.

Het was een bureaucratisch georganiseerd proces. Er werden dossiers bijgehouden, verhoren vastgelegd en bezittingen geïnventariseerd.

Achter de vervolging zat dus niet alleen religieuze angst, maar ook een omvangrijk bestuurlijk apparaat.

De bezittingen van de veroordeelden

Een minder bekend onderdeel van de heksenprocessen in Würzburg was de financiële kant.

Op 10 juni 1627 vaardigde Philipp Adolf von Ehrenberg een bevel uit dat betrekking had op de confiscatie van bezittingen van veroordeelde geestelijken.

Na hun executie werden hun eigendommen geïnventariseerd. Meubels, geld, persoonlijke bezittingen en andere goederen konden worden verkocht.

De opbrengsten werden vervolgens verdeeld volgens de geldende regelingen. Ook de kosten van de gevangenschap en de processen werden bijgehouden.

De bewaard gebleven archiefstukken laten zien dat de vervolging niet alleen een religieuze en juridische aangelegenheid was. Er waren ook financiële belangen mee gemoeid.

Dat betekent niet dat iedere beschuldiging uitsluitend om geld draaide. Wel maakte de mogelijkheid om bezittingen af te nemen het systeem extra gevaarlijk.

Een stad vol angst

In de jaren 1627 tot 1629 bereikte de vervolging in Würzburg haar hoogtepunt.

Volgens het archief van het bisdom zouden tijdens het bewind van Philipp Adolf von Ehrenberg minstens 900 mensen in het gehele prinsbisdom wegens vermeende hekserij op de brandstapel zijn gebracht. Meer dan tweehonderd executies vonden plaats in de bisschopsstad zelf.

Andere historische overzichten geven voor het volledige gebied een schatting van ongeveer 900 tot 1.200 slachtoffers.

Het exacte aantal is niet meer vast te stellen. Niet alle processtukken zijn bewaard gebleven en sommige dossiers zijn in de loop der eeuwen verloren gegaan.

De omvang maakt Würzburg samen met Bamberg tot een van de belangrijkste voorbeelden van de grootschalige heksenvervolgingen in het Heilige Roomse Rijk.

Waarom kwam er een einde aan de heksenjacht?

Rond 1630 begon de vervolging af te nemen. Dat gebeurde niet doordat de bevolking plotseling niet meer in hekserij geloofde.

De situatie veranderde mede door de groeiende kritiek op de rechtsgang. De beschuldigingen waren zo ver doorgeschoten dat ook invloedrijke families en maatschappelijke elites gevaar liepen.

Bovendien grepen de keizer en de hogere rijksrechtbanken in. Zij eisten dat de gewone wettelijke procedures werden gevolgd en dat hekserij niet langer als een uitzonderlijk misdrijf mocht worden behandeld waarvoor de normale rechtswaarborgen terzijde konden worden geschoven.

Daarmee werd het steeds moeilijker om de massale processen voort te zetten.

De Dertigjarige Oorlog, die al sinds 1618 woedde, bracht daarnaast grote politieke en militaire veranderingen in de regio.

De vervolgingsgolf liep uiteindelijk ten einde. De mensen die waren geëxecuteerd, kregen hun leven echter niet terug. Families bleven achter met verlies, schaamte en de gevolgen van beschuldigingen die soms generaties lang konden doorwerken.

De herinnering aan Würzburg

Tegenwoordig is Würzburg een stad met een heel ander gezicht. De Residenz, de oude brug over de Main en de vesting Marienberg trekken bezoekers uit de hele wereld.

De geschiedenis van de heksenprocessen is minder zichtbaar, maar wordt nog altijd onderzocht aan de hand van historische documenten.

Het archief van het bisdom Würzburg bewaart onder meer processtukken over de vervolging van geestelijken onder Philipp Adolf von Ehrenberg. Daarin staan verhoren, bekentenissen die onder marteling werden afgedwongen, vonnissen en gegevens over de inbeslagname van bezittingen.

Deze documenten laten zien hoe georganiseerd de vervolging was en hoe weinig bescherming de beschuldigden hadden.

De geschiedenis van Würzburg is daarmee meer dan een verhaal over bijgeloof. Het is ook een geschiedenis van macht, geld, angst en een rechtssysteem dat zijn eigen grenzen uit het oog verloor.

De slachtoffers waren geen geheim genootschap van duivelaanbidders. Het waren inwoners van een stad en haar omgeving, onder wie kinderen en geestelijken, die terechtkwamen in een systeem waarin een beschuldiging kon uitgroeien tot een doodvonnis.

En juist daarom mag hun verhaal niet worden vergeten.

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *