Aan de oostkant van Ameland ligt ’t Oerd, een ruig stuk eiland met duinen, strand en kwelders waar de wind vrij spel heeft. Het is een landschap dat vanzelf verhalen oproept. Een lichtje aan de horizon kan een schip hoop geven, maar het kan het ook de verkeerde kant op sturen.
Volgens de sage woonde daar ooit Rixt, een arme vrouw, met haar zoon Sjoerd in een eenvoudig hutje. Ze hield zich in leven met wat de zee op het strand achterliet: wrakhout, aangespoelde spullen, alles wat nog iets waard kon zijn. Maar Sjoerd wilde niet op het eiland blijven. Hij verlangde naar de zee en ging varen.
Rixt bleef alleen achter. Ze was bang dat de zee haar zoon zou nemen, en tegelijk boos dat hij was weggegaan. In de bekendste versie van het verhaal besluit ze op een stormachtige nacht wraak te nemen. Ze klimt met een lantaarn een hoog duin op en zwaait ermee in het donker. Op zee ziet een schip het licht. De bemanning denkt dat het de weg naar een veilige haven wijst en verandert van koers.
Het schip loopt vast op een zandbank. De storm beukt op de romp, en tegen de ochtend is het verloren. Rixt gaat naar het strand om te zien wat er is aangespoeld. Daar, tussen het wrakhout en de verdronken zeelieden, vindt ze het lichaam van haar eigen zoon.
Pas dan begrijpt ze wat ze heeft gedaan. De sage vertelt dat Rixt daarna verdween. In latere vertellingen zwerft haar geest nog altijd over ’t Oerd, en op donkere, stormachtige nachten zou je haar nog kunnen horen roepen om Sjoerd.
Een lichtje dat schepen misleidt
Het beeld van Rixt met haar lantaarn hoort bij een bekend soort volksverhaal: dat van dwaallichten en misleidende lichten aan de kust. In oude verhalen lokten zulke lichtjes schepen naar het gevaar. Er bestaan zelfs versies waarin een lantaarn aan de hoorns van een koe wordt gehangen, waarna het dier over de duinen wordt geleid. De details verschillen per vertelling.
Dat maakt Rixt tot een boeiend personage. Ze is niet alleen een angstaanjagende vrouw die schepen laat stranden. Ze is ook een moeder die haar zoon verliest, een arme strandjutster die probeert rond te komen, en iemand die buiten de dorpsgemeenschap staat. De mensen om haar heen noemen haar een heks. Het verhaal zelf laat zien hoe verdriet en wraak haar steeds verder het duister in trekken.
Je kunt de sage lezen als een waarschuwing tegen hebzucht en wraak. Je kunt er ook een tragischer verhaal in zien: dat van een vrouw die steeds eenzamer wordt en haar zoon verliest door juist de daad waarmee ze de zee wilde straffen. Dat zijn wel uitleggingen van het verhaal. Ze zeggen niets over wat er met een echte Rixt is gebeurd, als ze al heeft bestaan.
Hoe oud is het verhaal?
De eerste bekende geschreven versie verscheen in 1889 in het Friese tijdschrift For hûs en hiem. Schoolmeester P.J. Braaksma publiceerde het daar onder de titel Wylde Rixt fen ’t Oerd. In 1905 maakte hij er ook een gedicht van.
Braaksma schreef dat hij delen van het verhaal had gehoord van een oudere Amelandse vrouw. Onderzoekers wijzen er wel op dat het motief van schepen die met lantaarns worden misleid, ook buiten Ameland bekend was. Braaksma heeft zo’n rondreizend volksverhaal waarschijnlijk aan ’t Oerd verbonden. Ook sommige details, zoals dat Rixt uit het Friese dorp Wierum kwam, kunnen van hem zijn.
Dat maakt het verhaal niet “nep”. Het betekent alleen dat de sage zoals die op Ameland is gaan leven, iets anders is dan de levensloop van een vrouw die echt Rixt heette. We weten niet of zij heeft bestaan, of dat er ooit een scheepsramp was zoals in het verhaal. Wat we wel kunnen volgen, is hoe de sage vanaf het eind van de negentiende eeuw is opgeschreven, doorverteld en een vast onderdeel is geworden van het verhaal van het eiland.
Een verhaal dat bij het landschap hoort
Rixt van ’t Oerd is inmiddels nauw met Ameland verbonden. Haar naam leeft voort in vertellingen, in kunst en in de herinnering van de eilanders. In Buren staat zelfs een beeld van een oude vrouw met een lantaarn. Dat past bij een oude taak van volksverhalen: ze geven een plek een verhaal dat mensen met elkaar delen. Een duin is dan niet zomaar een duin meer. Het is de plek waar iemand op een donkere nacht met een lantaarn stond.
Misschien blijft de sage daarom zo hangen. Ze laat voelen hoe onvoorspelbaar de zee is. In het donker kan een schip een licht aanzien voor redding, terwijl het juist gevaar betekent. En wie de zee zijn verdriet of woede verwijt, krijgt niet altijd het antwoord waarop hij hoopt.
Of Rixt echt over ’t Oerd heeft gezworven, weten we niet. Maar als de wind over de duinen trekt en de kust in het donker verdwijnt, begrijp je hoe zo’n verhaal daar kon ontstaan, en waarom mensen het zijn blijven vertellen.
Meer sagen uit de Lage Landen
Houd je van dit soort verhalen? Lees dan ook over de witte wieven, de nevelvrouwen die in de schemering boven het veen hangen, over de Wilde Jacht die in de winternachten door de lucht raast, of over de Heksenwaag van Oudewater. Wil je dieper in het oude volksgeloof duiken, waar sagen als deze uit voortkomen? In de opleiding Jaar en een dag leer je stap voor stap hekserij uit de Europese volkstraditie, in je eigen tempo.