De dagen worden korter, de avonden langer en ergens in december bereiken we het donkerste punt van het jaar. Voor veel mensen is dat vooral de periode van kerstverlichting, volle agenda’s en voorbereidingen voor de feestdagen. Maar er is ook een ouder moment om bij stil te staan: de winterzonnewende, ook wel Midwinter of Yule genoemd.
Yule is een feest dat verbonden is met de terugkeer van het licht. De nacht is op zijn langst, de zon staat laag aan de hemel en de natuur lijkt stil te staan. Toch begint vanaf dit moment de daglengte weer toe te nemen. Het is een klein keerpunt in het jaar, dat vroeger voor mensen veel betekenis had.
Je hoeft geen uitgebreide ceremonie te organiseren om Yule te vieren. Je hoeft ook geen compleet altaar aan te leggen of allerlei bijzondere voorwerpen aan te schaffen. Met een paar natuurlijke materialen, een kaars en wat aandacht voor het seizoen kun je thuis al iets moois maken van de winterwende.
In dit artikel kijken we naar de oorsprong van het Joelfeest en vijf eenvoudige rituelen waarmee je Midwinter op je eigen manier kunt vieren.
Wat is Yule en waar komt het Joelfeest vandaan?
Yule, ook geschreven als Joel of Jól, is een oude naam voor een winterfeest dat vooral met de Germaanse en Noordse wereld wordt verbonden. Over de precieze oorsprong en de manier waarop het feest vroeger werd gevierd, weten we minder dan veel moderne verhalen doen vermoeden. De historische bronnen zijn beperkt en gebruiken uit verschillende perioden zijn later met elkaar verweven geraakt.
Dat maakt het feest niet minder interessant. We weten bijvoorbeeld dat de Angelsaksische monnik Beda in de achtste eeuw schreef over oude Engelse maandnamen die met Giuli werden aangeduid. Ook in Noordse bronnen komt Jól voor als een feestelijke periode in de winter. Het was dus geen uitvinding van de moderne hekserij.
De winter was vroeger een heel andere periode dan nu. Er was geen centrale verwarming, geen elektrische verlichting en voorraden moesten voldoende zijn om de koude maanden door te komen. De donkere dagen waren een tijd waarin mensen dicht bij elkaar leefden, voedsel deelden en hoopten op een goede voortzetting van het jaar.
De zonnewende vormde daarin een bijzonder moment. Na de kortste dag zouden de dagen weer langer worden. Het licht keerde langzaam terug, ook al zou het nog weken duren voordat de eerste echte tekenen van de lente zichtbaar werden.
Van Joelfeest naar Kerstmis
Ook de geschiedenis van Kerstmis is met deze periode verbonden. De datum van 25 december werd in de vierde eeuw steeds meer de vaste datum waarop de geboorte van Christus werd gevierd. Over de precieze redenen voor deze datum bestaat onder historici nog altijd discussie.
Door de eeuwen heen kwamen verschillende gebruiken naast elkaar te staan en werden ze met elkaar verweven. Groenblijvende takken, lichtjes, feestmaaltijden en het samenkomen tijdens de donkerste periode van het jaar kregen op verschillende plaatsen hun eigen betekenis.
Het is daarom te eenvoudig om te zeggen dat Kerstmis simpelweg Yule is met een christelijke naam. Beide tradities hebben hun eigen geschiedenis, maar ze delen wel een aantal thema’s: licht, hoop, samenzijn en de overgang naar een nieuwe periode.
Binnen de moderne hekserij is Yule een van de acht jaarfeesten van het jaarwiel. Het staat voor de winterzonnewende en de terugkeer van het licht. Voor veel heksen is het een moment om terug te kijken op het afgelopen jaar en aandacht te geven aan wat in het nieuwe jaar mag groeien.
5 eenvoudige rituelen om Yule thuis te vieren
Je hoeft Midwinter niet groots aan te pakken. Juist de kleine handelingen passen goed bij deze tijd van het jaar. Hieronder vind je vijf rituelen die je thuis kunt uitvoeren, alleen of samen met anderen.
1. Maak een sinaasappel met kruidnagel
Een sinaasappel met kruidnagel is een van de bekendste winterse versieringen. De combinatie van citrus en specerijen geeft een heerlijke geur en past goed bij de donkere dagen.
Een pomander is van oorsprong een geurvoorwerp. De naam komt via het Frans van het woord voor een geurige appel. Historisch werden dergelijke geurballen gemaakt met aromatische stoffen en specerijen. De sinaasappel met kruidnagel zoals we die nu kennen, is een latere traditie. Het is dus geen aantoonbaar oud Germaans Yule-ritueel, maar wel een mooie hedendaagse manier om met natuurlijke materialen te werken.
Je hebt een stevige sinaasappel nodig en een handvol hele kruidnagels. Steek de kruidnagels met de knopjes naar buiten in de schil. Je kunt een patroon maken, bijvoorbeeld spiralen, sterren of eenvoudige lijnen. Laat tussen de kruidnagels wat ruimte zodat de sinaasappel kan drogen.
Leg de pomander op een schaaltje of hang hem met een lint in huis. Naarmate de sinaasappel indroogt, verspreidt hij een kruidige geur.
Je kunt tijdens het maken even stilstaan bij iets wat je het komende jaar wilt meenemen. Denk niet meteen aan grote voornemens. Misschien wil je meer tijd buiten doorbrengen, iets nieuws leren of vaker aandacht besteden aan de mensen om je heen.
2. Breng groen in huis
In de winter verliezen veel bomen en planten hun bladeren. Toch zijn er soorten die groen blijven, ook wanneer het buiten koud en donker is. Denk aan hulst, klimop, taxus, den en spar.
In verschillende Europese tradities kregen groenblijvende planten een bijzondere plaats tijdens de winter. Ze vormden een zichtbaar teken dat het leven niet helemaal verdwenen was, ook al leek de natuur te slapen.
Verzamel een paar takken uit je eigen tuin of gebruik snoeiafval van een boom die je kent. Maak er een eenvoudige krans van of leg enkele takken op de seizoenstafel. Een paar dennenappels, gedroogde sinaasappelschijfjes of een rood lint maken het geheel compleet.
Je kunt er ook voor kiezen om één tak neer te leggen zonder verdere versiering. Het hoeft niet ingewikkeld te worden.
Sta even stil bij het verschil tussen de kale bomen buiten en het groen dat je binnen hebt neergelegd. Het herinnert je eraan dat de winter niet het einde van de natuurlijke cyclus is. Onder de grond en in de takken gaat het leven verder, ook wanneer je dat nog niet kunt zien.
Let bij het verzamelen op beschermde planten en gebruik geen taxus in decoraties die bereikbaar zijn voor kinderen of huisdieren. De plant is giftig.
3. Schrijf een wens voor het Joëlblok
Het Joëlblok, ook wel Yule log genoemd, is een bekend gebruik dat met Midwinter wordt geassocieerd. In verschillende Europese gebieden bestond de gewoonte om tijdens de winterperiode een groot houtblok in de haard te verbranden.
Het houtblok stond in verband met huis en haard, warmte en bescherming. In sommige gebruiken werden de resten bewaard om later als bescherming te dienen of om het volgende blok mee aan te steken. De precieze gebruiken verschilden per streek.
Heb je thuis een houtkachel of open haard, dan kun je een klein blok hout gebruiken als middelpunt van dit ritueel.
Schrijf op een klein stukje ongekleurd papier één wens of voornemen voor het komende jaar. Houd het eenvoudig en maak het concreet. In plaats van ‘ik wil een beter leven’ kun je bijvoorbeeld schrijven: ‘Ik wil vaker tijd maken voor de mensen die belangrijk voor me zijn.’
Leg het briefje bij het houtblok en neem even de tijd om na te denken over wat je hebt opgeschreven.
Wanneer je het houtblok later veilig in de haard verbrandt, kun je het briefje aan het vuur meegeven. Gebruik uitsluitend onbehandeld hout en verbrand geen papier met inkt, coatings of andere toevoegingen. Je kunt het briefje ook bewaren in een doosje of je jaarboek.
Heb je geen open haard? Dan werkt een stuk hout op de seizoenstafel net zo goed als symbool. Het gaat om de aandacht die je aan je voornemen geeft, niet om het vuur zelf.
4. Steek een kaars aan bij zonsondergang
Licht speelt in vrijwel alle wintervieringen een belangrijke rol. Dat is niet zo vreemd. In de donkerste periode van het jaar wordt het verschil tussen dag en nacht extra duidelijk.
Voor dit ritueel heb je alleen een kaars en een paar minuten tijd nodig.
Steek op de avond van de winterzonnewende een kaars aan. Je kunt dit doen wanneer het buiten donker wordt. Zet de kaars op een veilige plek en neem even de tijd om naar de vlam te kijken.
Denk terug aan het afgelopen jaar. Wat is er veranderd? Waar ben je blij mee? Wat heeft meer energie gekost dan je had verwacht? En wat zou je liever achter je laten?
Wanneer je klaar bent, kun je de kaars laten branden zolang dat veilig kan. Je hoeft geen woorden uit te spreken of een bepaalde handeling te verrichten. Een moment van aandacht is voldoende.
Voor wie Yule alleen viert, is dit een eenvoudig ritueel dat niet afhankelijk is van een groep of een uitgebreide voorbereiding.
5. Maak een kleine winterwandeling
Niet ieder ritueel hoeft binnen plaats te vinden. Sterker nog, juist in de winter is het de moeite waard om naar buiten te gaan.
Zoek een plek waar je vaker komt. Dat kan een bos zijn, een park, een stuk polder of gewoon een wandeling door je eigen buurt. Probeer tijdens deze wandeling bewust te kijken naar wat er in de natuur gebeurt.
Je zult misschien weinig bloemen zien, maar let eens op de knoppen aan de takken, de groenblijvende planten, de vogels en de veranderingen in het landschap. De winter is geen lege periode. Er gebeurt meer dan je op het eerste gezicht ziet.
Neem eventueel een klein notitieboekje mee en schrijf na afloop drie dingen op die je zijn opgevallen.
Je kunt deze aantekeningen bewaren en bij een volgende jaarwisseling teruglezen. Zo bouw je langzaam een eigen natuurkalender op, waarin je de veranderingen van het jaar vastlegt.
Wanneer vier je Yule?
Yule wordt tegenwoordig meestal gevierd rond de winterzonnewende, die op het noordelijk halfrond op 21 of 22 december valt. De exacte datum en het tijdstip verschillen per jaar.
De winterzonnewende is het astronomische moment waarop de zon op het noordelijk halfrond haar laagste middagstand bereikt. Het is de kortste dag en de langste nacht van het jaar.
Sommige mensen vieren Yule op de avond voorafgaand aan de zonnewende, anderen op de dag zelf. Er zijn ook tradities waarin de viering zich over meerdere dagen uitstrekt.
Er bestaat geen universeel voorgeschreven manier om Yule te vieren. Je kunt ervoor kiezen om één avond aandacht aan de zonnewende te besteden, maar je kunt ook de hele periode gebruiken om stil te staan bij de overgang van het ene seizoen naar het andere.
Yule vieren op je eigen manier
Wat Yule zo’n mooi moment maakt, is dat het niet draait om hoeveel je doet of hoeveel bijzondere spullen je ervoor in huis haalt. Het gaat om het herkennen van een natuurlijk keerpunt.
De winter is nog lang niet voorbij wanneer de dagen weer beginnen te lengen. De kou blijft, de bomen zijn kaal en het voorjaar laat nog op zich wachten. Toch is er iets veranderd. Het donkerste punt ligt achter ons.
Misschien is dat wel de belangrijkste gedachte achter Midwinter: niet alles hoeft meteen zichtbaar te zijn om toch al begonnen te zijn.
Met een sinaasappel met kruidnagel, een paar groenblijvende takken of een kaars op tafel geef je aandacht aan dat moment. Je maakt van een gewone winteravond een kleine viering van het seizoen.
Wil je meer leren over de achtergrond van de oude Europese jaarfeesten en ontdekken hoe je ze zelf kunt vieren? In de cursus De Jaarfeesten van Wyrd House leer je over de geschiedenis, volksgebruiken en rituelen van alle acht jaarfeesten. Elk feest krijgt een eigen plaats in het jaar, met een volledig ritueel, een begeleide meditatie en iets om zelf te maken.
Zo wordt het jaarwiel niet alleen iets waarover je leest, maar iets wat je ieder jaar opnieuw kunt beleven.