De sagen van de Tankenberg – heksen, aardmannetjes en het heilige buske

Op de grens van Oldenzaal en De Lutte ligt de Tankenberg. Met ruim 85 meter boven NAP is het de hoogste heuvel van Overijssel. Wie er vandaag de dag wandelt, ziet bossen, glooiende heuvels en het bekende stenen koepeltje op de top.

Maar de Tankenberg heeft ook een andere kant. In de oude Twentse volksverhalen is het een plek waar heksen bijeenkwamen, aardmannetjes onder de grond leefden en struiken een bijna wonderbaarlijk vermogen hadden om terug te groeien.

De verhalen zijn al generaties lang verbonden met deze heuvel en het omliggende landschap.

Het Hillige Buske dat niet wilde verdwijnen

Vlak bij de top van de Tankenberg groeide vroeger een groepje eikenstruiken dat bekendstond als het Hillige Buske, het heilige bosje.

Volgens de overlevering was dit geen gewone begroeiing. Mensen vertelden dat het bosje op een bijzondere plek stond en dat er vroeger gebeden en kleine religieuze bijeenkomsten werden gehouden.

Er was iets merkwaardigs met de struiken. Verschillende keren probeerden mensen het hout weg te hakken. Maar telkens groeide het opnieuw aan. Hoe vaak men de bijl ook gebruikte, het bosje leek niet voorgoed te verdwijnen.

Rond 1900 werd het verhaal al opgetekend door kolonel Ort, die tijdens zijn wandelingen door de omgeving met plaatselijke bewoners sprak. Ook latere Twentse sagenverzamelaars namen het verhaal op.

Of de struiken werkelijk steeds opnieuw uitliepen, is natuurlijk niet zo wonderlijk: eikenhakhout kan na het afzagen opnieuw uitlopen. Maar in de volksverhalen kreeg dat natuurlijke verschijnsel een bijzondere betekenis.

Het Hillige Buske bleef een plek waaraan mensen iets heiligs toeschreven.

De aardmannetjes van de Tankenberg

Niet alleen heilige plekken en wonderlijke struiken speelden een rol in de verhalen. Ook aardmannetjes zouden zich op de Tankenberg hebben opgehouden.

Deze kleine wezens kwamen vaker voor in de Twentse volksverhalen. Ze woonden onder de grond, in heuvels, holen en verborgen gangen. Soms hielpen ze mensen, maar ze konden ook behoorlijk eigenzinnig of kwaadaardig zijn.

Aan de noordkant van de Tankenberg zouden aardmannetjes hebben gewoond die een slechte burgemeester niet konden uitstaan.

Volgens de sage liep het slecht met hem af. De aardmannetjes zouden hem onder de grote Oldenzaalse steen hebben begraven.

Waarom ze precies zo’n hekel aan de burgemeester hadden, wordt in de bewaard gebleven korte versie van het verhaal niet duidelijk. Maar het past bij de manier waarop aardmannetjes in oude sagen werden voorgesteld: klein van stuk, maar zeker niet machteloos.

De grote steen speelde in meerdere verhalen uit de omgeving een belangrijke rol.

De heksen en de grote steen

Voordat de grote steen naar Oldenzaal werd gebracht, lag hij volgens de overlevering op een helling van de Tankenberg.

Het was een indrukwekkende zwerfkei met diepe groeven en kloven. Juist die vorm gaf aanleiding tot allerlei verhalen.

Tijdens de Walpurgisnacht, in de nacht van 30 april op 1 mei, zouden heksen zich rond de steen verzamelen. Ze kwamen er bijeen om hun nachtelijke rituelen uit te voeren.

De sage vertelt dat uit de diepe groeven van de steen bier tevoorschijn kwam. De heksen konden daarvan drinken tijdens hun bijeenkomst.

Ook op andere nachten zou er iets bijzonders rond de steen gebeuren. Mensen vertelden over een vreemde lichtschijn en witte gedaanten die in de omgeving werden gezien.

Wie de plek in het donker passeerde, kon maar beter niet blijven staan om te kijken.

De grote steen werd uiteindelijk vóór 1642 naar de markt in Oldenzaal verplaatst. Daar is hij nog altijd te vinden. De oude verhalen bleven echter verbonden met zijn oorspronkelijke plek op de Tankenberg.

Tanfana, de godin van de heuvel

Een andere bekende overlevering verbindt de Tankenberg met Tanfana, een Germaanse godin die door sommige bronnen met vruchtbaarheid en natuur wordt geassocieerd.

In de zestiende eeuw werd de tempel van Tanfana, die de Romeinse geschiedschrijver Tacitus beschreef, door de cartograaf Abraham Ortelius met de Tankenberg in verband gebracht.

Volgens latere verhalen zou hier ooit een heiligdom hebben gestaan waar mensen offers brachten. Tanfana wordt in sommige Twentse vertellingen ook genoemd als leidster van de Witte Wieven.

Historisch bewijs voor een tempel op de Tankenberg ontbreekt echter. Er zijn geen archeologische vondsten die het bestaan van zo’n heiligdom op deze plek aantonen. Ook de precieze locatie van de tempel die Tacitus beschreef, is onderwerp van discussie.

Toch bleef de verbinding tussen Tanfana en de heuvel bestaan. In 1844 liet oud-burgemeester J.F. Peese Binkhorst er een koepeltje bouwen. Op de achterwand werd later een tekst aangebracht die verwijst naar de beschrijving van Tacitus.

Zo kreeg de oude overlevering ook een zichtbare plek in het landschap.

Het koepeltje op het hoogste punt

Het bekende koepeltje op de Tankenberg werd in 1844 gebouwd als prieel op het landgoed Egheria. Het bood bezoekers een uitzicht over het Twentse landschap.

Het oorspronkelijke bouwwerk raakte in verval en werd in 1955 vervangen door een gemetseld gebouwtje met een puntdak. In 2026 werd het opnieuw gerestaureerd en heropend.

Het koepeltje is inmiddels een herkenningspunt geworden voor wandelaars en bezoekers van de omgeving.

Wie er staat, kijkt uit over een landschap dat al eeuwenlang tot de verbeelding spreekt. De heuvels, bronnen en oude bomen vormden voor vroegere bewoners een omgeving waarin bijzondere verhalen konden ontstaan.

Een heuvel vol oude verhalen

De Tankenberg is geen bewezen heilige plaats uit de Germaanse oudheid. Ook het bestaan van heksenbijeenkomsten en aardmannetjes valt niet historisch vast te stellen.

Maar de verhalen laten wel zien hoe bijzonder deze plek voor de bewoners van Twente was. Het Hillige Buske, de grote steen en de verhalen over de kleine ondergrondse bewoners werden van generatie op generatie doorverteld.

De Witte Wieven zouden op de hellingen zijn verschenen, heksen kwamen volgens de sage bijeen bij de grote steen en diep onder de heuvel leefden de aardmannetjes.

Misschien is het juist die opeenstapeling van verhalen die de Tankenberg zo bijzonder maakt. Een gewone wandeling voert hier langs plekken die ooit een heel andere betekenis hadden.

En als je op een stille avond bij het koepeltje staat, met de bossen onder je en de wind door de bomen, begrijp je waarom deze heuvel zoveel eeuwenlang een bron van verhalen is gebleven.

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *