Aan de Zweedse westkust, tussen rotsachtige eilanden en kleine vissersplaatsen, ligt Bohuslän. Tegenwoordig is het een geliefd kustgebied, maar in de zeventiende eeuw werd deze streek getroffen door een reeks gruwelijke heksenprocessen.
Tussen 1669 en 1672 werden tientallen mensen beschuldigd van hekserij. De verdenkingen gingen over vervloekingen, schadelijke spreuken en vermeende ontmoetingen met de duivel. Een bijzondere rol speelde het eiland Brattön. Volgens de verklaringen van verdachten was dit de plek waar heksen bijeenkwamen om de duivel te ontmoeten.
Uiteindelijk werden 28 mensen ter dood gebracht. Nog eens zeventien mensen stierven als gevolg van hun behandeling tijdens de gevangenschap. De vervolgingen behoren tot de donkerste hoofdstukken uit de geschiedenis van Bohuslän.
Een streek onder Zweeds bestuur
Bohuslän maakte lange tijd deel uit van Noorwegen, maar kwam in 1658 onder Zweeds bestuur door het Verdrag van Roskilde. De overgang bracht veranderingen in het bestuur en de rechtspraak met zich mee.
In de zomer van 1669 besloot de Zweedse regentschapsregering onder koningin-weduwe Hedwig Eleonora dat er harder moest worden opgetreden tegen hekserij. De gouverneur van Bohuslän, Harald Stake, gaf opdracht om beschuldigingen van toverij actief te onderzoeken.
Er werden speciale onderzoekscommissies ingesteld die door de streek reisden. Lokale bestuurders, rechters en geestelijken werkten mee aan de verhoren.
De aanpak was bijzonder hard. Verdachten werden onder druk gezet, gemarteld en soms onderworpen aan de waterproef. Ook werden mensen met schijnexecuties bedreigd om bekentenissen af te dwingen.
Het begon in Marstrand
De grote vervolgingsgolf begon in juni 1669 in het kustplaatsje Marstrand.
Op 8 juni beschuldigde een man die in de bronnen bekendstaat als Sören Murmästare een vrouw met de naam Anna i Holta van hekserij. Hij beweerde dat zij hem zijn mannelijke kracht had afgenomen.
Volgens zijn verklaring was Anna bij hem thuis geweest en had zij hem door een magische handeling impotent gemaakt. Toen zij later terugkwam en opnieuw een handeling uitvoerde, zou zijn vermogen zijn hersteld.
Het verhaal klinkt tegenwoordig bijna ongelooflijk, maar de beschuldiging werd serieus genomen. Anna werd vastgezet en in de dagen daarna kwamen meer mensen met verhalen over haar vermeende toverkunsten.
De zaak groeide snel. Wat begon als een persoonlijk conflict tussen buren, veranderde in een onderzoek naar een vermeend netwerk van heksen.
De rechtbanken namen de beschuldigingen over en begonnen ook andere mensen te ondervragen.
Brattön – het Blåkulla van Bohuslän
Een van de opvallendste plekken in de verklaringen was het eiland Brattön, in de kustwateren van Bohuslän.
Het eiland werd in de volksmond ook wel Blåkullen of Blåen genoemd. Het kreeg tijdens de heksenprocessen de reputatie van een plaats waar heksen bijeenkwamen met de duivel.
In de Zweedse volksvoorstelling was Blåkulla de mysterieuze bestemming waar heksen tijdens de paasnacht naartoe zouden vliegen. Daar zouden ze met de duivel feesten, dansen en afspraken maken.
In Bohuslän kreeg die voorstelling een plaatselijke invulling. Verdachten verklaarden dat zij naar Brattön waren gegaan om daar bijeenkomsten met de duivel bij te wonen.
Tijdens de verhoren kwamen verhalen naar voren over nachtelijke reizen, ontmoetingen en duivelse feesten. Sommige mensen beweerden dat zij anderen hadden meegenomen naar het eiland.
Een veertigtal verdachten zou tijdens de processen hebben verklaard dat zij Brattön hadden bezocht. Dat aantal zegt echter vooral iets over de verklaringen die tijdens de rechtszaken werden afgedwongen of afgelegd. Het bewijst niet dat er werkelijk geheime bijeenkomsten plaatsvonden.
Het eiland zelf is een echt en herkenbaar onderdeel van het landschap. De verhalen over de heksenbijeenkomsten behoren tot de geschiedenis van de vervolgingen.
Geen gewone heksenjacht
De processen in Bohuslän vonden plaats in dezelfde periode als de grote Zweedse heksenpaniek die bekendstaat als Det stora oväsendet, oftewel het grote tumult.
Tijdens die vervolgingen werden in andere delen van Zweden veel kinderen ondervraagd. Zij beweerden dat heksen hen ’s nachts uit hun bed hadden gehaald en meegenomen naar Blåkulla.
In Bohuslän verliep het anders. Hier stonden vooral beschuldigingen van schadelijke magie centraal: mensen zouden anderen ziek hebben gemaakt, vervloekingen hebben uitgesproken of schade hebben veroorzaakt.
Ook de manier waarop de rechtbanken te werk gingen, was bijzonder hard. De onderzoekscommissies gebruikten systematisch druk en dwang om bekentenissen te verkrijgen.
Volgens historisch onderzoek werden slechts zeven of acht mensen aanvankelijk rechtstreeks door plaatselijke inwoners beschuldigd. De overige verdachten kwamen vooral in beeld doordat de autoriteiten het onderzoek steeds verder uitbreidden.
Eenmaal in handen van de rechtbank kon een verdachte anderen aanwijzen. Die mensen werden vervolgens opnieuw ondervraagd en konden op hun beurt weer nieuwe namen noemen.
Zo ontstond een keten van beschuldigingen die steeds verder om zich heen greep.
De vervolging breidt zich uit
Vanuit Marstrand verspreidden de onderzoeken zich naar andere delen van Bohuslän. Onder meer Kungälv, Orust, Skee, Krokstad en Tjörn werden getroffen.
De speciale commissie reisde door de streek en hield verhoren op verschillende plaatsen. Lokale geruchten werden in de rechtszaal omgezet in formele aanklachten.
Sommige verdachten werden beschuldigd van het uitspreken van vervloekingen. Anderen zouden vee hebben betoverd, mensen ziek hebben gemaakt of de duivel hebben gediend.
De verklaringen bevatten soms uitgebreide beschrijvingen van magische handelingen en bijeenkomsten. Maar wie de processtukken leest, moet bedenken onder welke omstandigheden ze tot stand kwamen.
De beschuldigden werden niet vrij en onafhankelijk gehoord. Er was sprake van intimidatie, marteling en dreiging. Ook de waterproef werd gebruikt: iemand die bleef drijven, kon als schuldig worden beschouwd, terwijl iemand die zonk het risico liep te verdrinken.
De uitkomst was vaak al sterk beïnvloed voordat een definitief vonnis werd uitgesproken.
De executies van 1670
In 1670 werden de eerste grote groepen veroordeelden terechtgesteld.
In Kungälv werden op 25 en 27 april zes mensen geëxecuteerd. Op 22 juni volgden nog twee terechtstellingen.
De veroordeelden werden onthoofd, waarna hun lichamen werden verbrand. Dat was een gebruikelijke straf bij hekserij in deze periode.
De executies waren openbare gebeurtenissen. Ze moesten niet alleen de veroordeelden straffen, maar ook de bevolking waarschuwen voor de gevolgen van toverij.
De vervolgingen hielden echter niet op. De onderzoekscommissie bleef actief en nieuwe beschuldigingen bleven binnenkomen.
Januari 1672 – de laatste grote terechtstellingen
In januari 1672 bereikte de vervolging een van haar gruwelijkste momenten.
Op 17 januari werden op het landgoed Vik in Skee acht mensen terechtgesteld. Enkele dagen later, op 22 januari, werden in Krokstad drie mensen geëxecuteerd.
Op 27 januari volgde opnieuw een grote executie op Tjörn. Acht veroordeelden werden bij de berg Sötången, in de omgeving van Myggenäs, ter dood gebracht.
Het waren grote aantallen voor kleine gemeenschappen. In korte tijd verdwenen buren, familieleden en bekenden uit het dagelijks leven.
Niet iedereen die werd opgepakt, eindigde op de brandstapel. Sommige mensen kregen andere straffen of werden vrijgesproken. Maar de omstandigheden in de gevangenissen waren zo slecht dat ook mensen stierven zonder dat hun vonnis was uitgevoerd.
De historici die de processen hebben onderzocht, komen uit op 28 geëxecuteerden en zeventien mensen die door hun behandeling in gevangenschap om het leven kwamen.
Wat gebeurde er met de beschuldigden?
De heksenprocessen in Bohuslän waren niet alleen een verhaal van bijgeloof. Ze laten ook zien hoe gevaarlijk het werd wanneer de overheid zich actief met plaatselijke conflicten ging bemoeien.
Veel beschuldigingen begonnen bij ruzies tussen buren, spanningen binnen families of gebeurtenissen waarvoor geen verklaring werd gevonden.
Een ziekte, een ongeluk of een plotselinge verandering in het gedrag van iemand kon aanleiding zijn voor verdenking. Wanneer de autoriteiten eenmaal een onderzoek begonnen, konden die verdenkingen uitgroeien tot een groot proces.
De bekentenissen werden vervolgens gebruikt om nieuwe verdachten aan te wijzen. De rechtbanken versterkten daarmee hun eigen overtuiging dat er een omvangrijk netwerk van heksen bestond.
De werkelijkheid was waarschijnlijk veel eenvoudiger en tegelijk veel schrijnender: gewone mensen werden meegesleurd in een systeem dat geen ruimte liet voor twijfel.
Brattön vandaag
Brattön ligt nog altijd voor de kust van Bohuslän. Het eiland is vooral bekend vanwege zijn natuur en de bijzondere vorm van de berg Blåkullen.
De oude naam en de verhalen over de heksenbijeenkomsten zijn onderdeel geworden van de lokale geschiedenis. Het eiland herinnert aan een periode waarin een echte plek in het landschap werd verbonden met angst voor de duivel en verboden magie.
Wie vandaag naar Brattön kijkt, ziet een eiland in een prachtig kustgebied. Het is moeilijk voor te stellen dat juist deze plek ooit in rechtszaken werd genoemd als bestemming van vermeende heksenreizen.
Er zijn geen aanwijzingen dat de bijeenkomsten werkelijk hebben plaatsgevonden. De verhalen zijn vooral belangrijk omdat ze laten zien hoe de denkwereld van de zeventiende eeuw de vervolgingen vormgaf.
Een duister hoofdstuk aan de Zweedse kust
De heksenprocessen van Bohuslän waren kort, maar bijzonder gewelddadig. In slechts vier jaar tijd werden tientallen mensen slachtoffer van beschuldigingen, martelingen en doodvonnissen.
De verhalen over Brattön en de duivel maakten de processen extra bijzonder. Maar achter de spectaculaire verklaringen schuilde een werkelijkheid waarin mensen door angst, geruchten en de macht van de rechtbanken hun leven verloren.
Het eiland bestaat nog altijd. De mensen die er volgens de processtukken bijeenkwamen, hebben nooit werkelijk bewezen bestaan. Wat wel vaststaat, is dat de autoriteiten hun verhalen geloofden en dat tientallen onschuldige mensen daarvoor de hoogste prijs betaalden.