In de Zweedse provincie Dalarna begon in 1668 een van de grootste heksenvervolgingen uit de Scandinavische geschiedenis. Wat aanvankelijk een plaatselijk onderzoek naar enkele verdachte vrouwen en kinderen leek, groeide uit tot een angstgolf die zich over grote delen van Zweden verspreidde.
De verhalen waren bijzonder angstaanjagend. Kinderen vertelden dat heksen hen ’s nachts uit hun bed haalden en meenamen naar Blåkulla, een geheimzinnige plek waar de duivel zijn gasten ontving. Daar zouden ze hebben gegeten, gedanst en duivelse ceremonies bijgewoond.
De verklaringen werden steeds uitgebreider. Kinderen wezen volwassenen aan, verdachten noemden nieuwe namen en de rechtbanken begonnen steeds grotere groepen mensen te vervolgen.
De eerste belangrijke gebeurtenissen vonden plaats in het dorp Åsen, bij Älvdalen. Een meisje van twaalf jaar, Gertrud Svensdotter, speelde daarin een hoofdrol.
Een verhaal bij de rivier
Het begon met een gebeurtenis die op het eerste gezicht weinig met hekserij te maken had.
In 1667 hoedde de jonge Gertrud Svensdotter samen met de negenjarige Mats Nilsson geiten bij de rivier de Österdalälven. Een paar dieren waren op een eilandje terechtgekomen. Gertrud ging door het water om ze terug te halen.
Mats vertelde later dat Gertrud daarbij over het water had gelopen. Volgens zijn verhaal had ze de hulp van de duivel ingeroepen.
Het verhaal verspreidde zich in de omgeving. Wat voor de kinderen misschien begonnen was als een ruzie of een bijzonder voorval bij de rivier, kreeg steeds meer een bovennatuurlijke betekenis.
Gertrud werd uiteindelijk door de plaatselijke autoriteiten ondervraagd. De plaatselijke dominee Lars Elvius raakte nauw betrokken bij het onderzoek. Hij wilde weten of het meisje contact had gehad met de duivel.
Tijdens de verhoren kwamen steeds meer verhalen naar voren. Gertrud vertelde dat ze naar Blåkulla was geweest en dat ook andere kinderen en volwassenen daarheen waren meegenomen.
Haar verklaringen werden het begin van een veel grotere zaak.
Wie was Gertrud Svensdotter?
Gertrud was ongeveer twaalf jaar oud toen ze in 1668 werd ondervraagd. Ze woonde bij familie in Åsen, nadat ze uit Lillhärdal was gekomen.
Ze werd niet alleen gevraagd naar haar eigen ervaringen, maar ook naar andere mensen die volgens haar bij de nachtelijke reizen betrokken waren.
Een van de namen die naar voren kwam, was Märit Jonsdotter, die bekendstond als Stor-Märit. Zij werd ervan beschuldigd Gertrud bij de duivel te hebben gebracht.
Volgens de verklaringen zou Märit het meisje hebben meegenomen naar Satan. Daar zou Gertrud met een mes in haar hand zijn gesneden. Het bloed zou vervolgens zijn gebruikt om haar naam in een boek van de duivel te schrijven.
Dit soort verhalen paste bij de demonologische denkbeelden van die tijd. Men geloofde dat heksen een verbond met de duivel sloten en dat nieuwe volgelingen door een ritueel bij hem werden ingelijfd.
Maar Gertruds verklaringen mogen niet worden gelezen alsof ze een betrouwbaar verslag van echte gebeurtenissen vormden. Ze was een kind dat werd ondervraagd door volwassenen die al overtuigd waren van het bestaan van een duivels complot.
De vragen die haar werden gesteld, stuurden het gesprek steeds verder in de richting van de beschuldigingen die de onderzoekers verwachtten te horen.
Stor-Märit en haar zusters
Märit Jonsdotter werd een van de belangrijkste verdachten in de eerste processen van Älvdalen.
Ze werd ervan beschuldigd kinderen mee te nemen naar Blåkulla en hen aan de duivel voor te stellen. Ook haar drie zusters raakten bij de zaak betrokken.
De beschuldigingen waren ernstig. De rechtbank beschouwde het meenemen van kinderen naar Blåkulla als een misdrijf waarbij de duivel rechtstreeks betrokken was.
Märit en haar zusters werden uiteindelijk ter dood veroordeeld. Ook andere mensen uit de omgeving kwamen voor de rechtbank.
De eerste grote verhoren vonden plaats in september 1668. Ongeveer dertig mensen verschenen voor de plaatselijke rechtbank. In de bredere onderzoeken rond Älvdalen werden uiteindelijk veel meer mensen verdacht.
De processtukken laten zien hoe snel de beschuldigingen zich uitbreidden. Wie door een kind werd aangewezen, kon zelf tijdens een verhoor weer andere namen noemen.
De beschuldiging werd zo steeds groter.
De nachtelijke reizen naar Blåkulla
Maar wat was Blåkulla eigenlijk?
In de Zweedse volksvoorstellingen was Blåkulla de plaats waar heksen tijdens nachtelijke bijeenkomsten naartoe reisden. Het werd voorgesteld als een geheimzinnig oord waar de duivel zijn volgelingen ontving.
De plek werd vaak verbonden met een eiland of een afgelegen berg. In de verhalen konden heksen er naartoe vliegen op bezemstelen, dieren of andere bijzondere vervoermiddelen.
Tijdens de grote Zweedse vervolgingen kreeg Blåkulla een heel specifieke betekenis. Kinderen vertelden dat ze uit hun bed werden gehaald en door volwassenen werden meegenomen naar de duivel.
Daar zouden ze aan lange tafels hebben gegeten. Er werd gedanst en muziek gemaakt. De duivel zou aanwezig zijn geweest en de kinderen opdrachten hebben gegeven.
Sommige verklaringen vertelden zelfs dat kinderen op hun hoofd werden gedoopt of dat er een omgekeerde vorm van de christelijke eredienst plaatsvond.
De verhalen werden tijdens de verhoren steeds gedetailleerder. Wanneer een kind een naam noemde, konden de onderzoekers vragen of die persoon ook aanwezig was geweest, wat diegene had gedaan en hoe de reis was verlopen.
Zo ontstond een steeds uitgebreider verhaal over een vermeende gemeenschap van heksen.
Van Älvdalen naar Mora
De beschuldigingen bleven niet beperkt tot Älvdalen. Ook in Lillhärdal en andere plaatsen in Dalarna ontstonden nieuwe onderzoeken.
In 1669 bereikte de onrust Mora. Daar werd een speciale rechtbankcommissie ingesteld om de beschuldigingen te onderzoeken.
De situatie was inmiddels zo ernstig geworden dat honderden mensen in de omgeving als verdacht werden genoemd. De overheid kreeg verzoeken om in te grijpen en de zaak onder controle te brengen.
In augustus 1669 werden in Mora in enkele dagen tijd ruim zestig mensen voor de speciale rechtbank gebracht.
De verklaringen gingen opnieuw over kinderen die naar Blåkulla zouden zijn meegenomen. Verschillende volwassenen werden aangewezen als degenen die hen hadden ontvoerd of aan de duivel hadden voorgesteld.
De rechtbank moest beslissen welke beschuldigingen geloofwaardig waren en wie veroordeeld kon worden. Maar de verklaringen kwamen voort uit een klimaat van angst, geruchten en onderlinge verdenking.
De speciale commissie was ingesteld om de zaak te onderzoeken, maar haar aanwezigheid maakte de vervolging ook officieel en gaf de beschuldigingen een veel grotere betekenis.
De kinderen als getuigen
Een opvallend kenmerk van de Zweedse heksenvervolgingen was de centrale rol van kinderen.
In veel andere Europese processen waren de belangrijkste getuigen volwassenen die beweerden dat ze schade hadden ondervonden door toverij. In Dalarna werden kinderen juist de belangrijkste bronnen van informatie over de vermeende bijeenkomsten van heksen.
Ze vertelden wie hen had meegenomen, waar ze naartoe waren gebracht en wie ze in Blåkulla hadden gezien.
De verklaringen werden vaak afgelegd in aanwezigheid van andere kinderen. Soms werden kinderen bij elkaar gehouden, zodat ze met elkaar konden praten over hun ervaringen.
Dat maakte het moeilijk om vast te stellen waar een verhaal vandaan kwam. Een kind kon iets hebben gehoord van een ander kind, een volwassene of een ondervrager. Vervolgens kon dat verhaal tijdens een verhoor verder worden uitgebreid.
De rechtbanken vertrouwden sterk op de verklaringen van kinderen. De beschuldigde volwassenen hadden daar vaak weinig tegenover te stellen.
Wie ontkende, kon alsnog worden veroordeeld op basis van de getuigenissen van anderen.
De eerste executies
De eerste veroordelingen in Älvdalen leidden in 1669 tot executies. In de eerste vervolgingsgolf werden onder anderen drie vrouwen terechtgesteld. Andere veroordeelden stierven tijdens hun gevangenschap.
De processen in Dalarna gingen daarna verder. Ook in Mora en omliggende plaatsen werden mensen ter dood veroordeeld.
Over de verschillende onderzoeken in Dalarna samen zijn de aantallen beter vast te stellen dan voor iedere afzonderlijke plaats. Historisch onderzoek komt uit op ongeveer 45 geëxecuteerden in de provincie, voornamelijk uit Mora en Älvdalen.
Dat aantal is een belangrijk onderscheid met de veel grotere aantallen van de gehele Zweedse heksenpaniek. De ongeveer 240 geëxecuteerden die voor Norrland en Svealand samen worden genoemd, horen bij de bredere vervolgingen die zich tussen 1668 en 1676 verspreidden.
Het einde van de grote Zweedse heksenpaniek
De vervolgingen verspreidden zich na Dalarna naar andere delen van Zweden. In de jaren daarna werden ook in Hälsingland, Gästrikland, Medelpad, Ångermanland en andere gebieden mensen beschuldigd.
In 1675 bereikte de onrust Stockholm en omliggende provincies.
Uiteindelijk begonnen de verklaringen van de kinderen steeds meer vragen op te roepen. In Stockholm kwamen in 1676 verschillende getuigenissen aan het licht die niet bleken te kloppen. Kinderen hadden verhalen verzonnen of anderen beschuldigd onder druk van de volwassenen om hen heen.
Dat had grote gevolgen voor de vervolgingen. De autoriteiten begonnen kritischer naar de verklaringen te kijken en de processen kwamen snel tot stilstand.
De Zweedse heksenpaniek had toen al ongeveer 240 mensen in Norrland en Svealand het leven gekost. Over het gehele Zweedse rijk worden voor de grote vervolgingsperiode bijna 300 geëxecuteerden genoemd.
De herinnering aan Blåkulla
De naam Blåkulla verdween na de heksenprocessen niet uit de Zweedse cultuur.
In de volksverhalen bleef het de plek waar heksen naartoe reisden. Ook de traditie van de Zweedse paasheksen, de påskkärringar, wordt met deze oude voorstellingen in verband gebracht.
Tegenwoordig verkleden kinderen zich rond Pasen als kleine heksen. Met hoofddoekjes, geschilderde sproeten en bezems gaan ze langs de deuren om tekeningen uit te delen en snoep te krijgen.
Het is een vrolijke traditie geworden, maar de historische achtergrond is veel donkerder.
De oude verhalen over Blåkulla waren ooit onderdeel van rechtszaken waarin kinderen als getuigen werden gebruikt en volwassenen ter dood werden veroordeeld.
Een meisje, een rivier en een geschiedenis vol angst
De vervolgingen in Dalarna begonnen met een verhaal over een meisje dat geiten uit het water haalde. Gertrud Svensdotter werd vervolgens het middelpunt van een onderzoek dat steeds verder uit de hand liep.
Haar verklaringen, de beschuldigingen tegen Stor-Märit en de verhalen over Blåkulla vormden het begin van een vervolgingsgolf die uiteindelijk honderden mensen zou raken.
De rechtbanken zagen in de verhalen van kinderen het bewijs van een duivels complot. Tegenwoordig weten we dat de verklaringen niet als betrouwbare beschrijvingen van werkelijke heksenbijeenkomsten kunnen worden beschouwd.
Wat overblijft, is een geschiedenis van angst, machtsverhoudingen en een rechtssysteem dat kinderen liet getuigen tegen volwassenen.
En ergens bij de rivier de Österdalälven begon het allemaal met twee kinderen en een paar geiten.