Een zalf met goudsbloem, een lippenbalsem met bijenwas, een massageolie met lavendel of een badzout voor Midzomer: zelf verzorgingsproducten maken is een van de fijnste dingen die je met je kruiden kunt doen. Zolang je het voor jezelf maakt, mag je doen wat je wilt. Wil je het verkopen, op een markt, via Etsy of in je eigen webshop, dan verandert dat. Dan maak je in de ogen van de wet cosmetica, en daarvoor gelden in heel Europa strenge regels.
In dit artikel lees je welke regels dat zijn, wat een veiligheidsbeoordeling is en wie die mag maken, en welke stappen je moet zetten voordat je je eerste product verkoopt. Dit geldt voor Nederland en België, en eigenlijk voor de hele Europese Unie.
Wanneer is iets cosmetica?
Volgens de Europese cosmeticaverordening (EG 1223/2009) is alles wat je op de buitenkant van het lichaam aanbrengt om te reinigen, te verzorgen, te beschermen of te laten geuren een cosmetisch product. Dat is ruimer dan veel mensen denken:
- lippenbalsem, zalf, crème en lotion
- badzout, badbommen en badolie
- massageolie en lichaamsolie
- deodorant, parfum en geurolie voor op de huid
- haarolie en haarspoeling
Wat niet onder cosmetica valt: kaarsen, wierook, gedroogde kruiden om te branden en wasmiddel voor je kleding. Daarvoor gelden weer andere regels.
Ook als je het weggeeft
De regels gelden zodra je een product “op de markt brengt” als onderdeel van een bedrijfsmatige activiteit. Dat hoeft niet tegen betaling te zijn. Een gratis proefmonster bij je kraam op de markt of een cadeautje bij een bestelling valt er dus ook onder. Wat je voor jezelf maakt, of privé aan je zus of je buurvrouw geeft, valt er niet onder.
“Alleen voor ritueel gebruik”
Heksen zetten weleens “niet voor op de huid” of “alleen voor ritueel gebruik” op een product. Bij een zalf, badzout of olie helpt dat niet. Gaat een product redelijkerwijs op de huid, dan is het cosmetica en moet het aan de regels voldoen.
Wie houdt toezicht?
In Nederland is dat de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA). De Europese verordening wordt hier uitgewerkt in het Warenwetbesluit cosmetische producten 2011, dat onder de Warenwet valt. In België houdt de FOD Volksgezondheid toezicht. De NVWA en de FOD controleren producten in winkels en online, onderzoeken klachten en kunnen boetes opleggen of producten uit de handel laten halen.
De stappen voordat je mag verkopen
1. Wijs een verantwoordelijke persoon aan
Elk cosmetisch product heeft een verantwoordelijke persoon in de EU. Maak en verkoop je zelf, dan ben jij dat meestal. Je naam en adres komen op het etiket, en jij bent aanspreekbaar als er iets misgaat. Je kunt dit ook uitbesteden aan een bedrijf dat die rol op zich neemt.
2. Laat een veiligheidsbeoordeling maken
Dit is het hart van het verhaal, en de stap waar de meeste thuismakers van schrikken. Voor elk recept moet er een veiligheidsrapport zijn, in het Engels een Cosmetic Product Safety Report of CPSR. Daarin staat waarom je product veilig is voor de huid: welke ingrediënten erin zitten en in welke hoeveelheid, hoe stabiel het is, of er allergenen in zitten, en voor wie het geschikt is.
Dat rapport mag je niet zelf schrijven, ook niet als je een kruidenopleiding hebt gedaan. Volgens de wet moet een gekwalificeerde veiligheidsbeoordelaar het ondertekenen: iemand met een universitaire opleiding in farmacie, toxicologie, geneeskunde of een vergelijkbaar vak. Dat is de chemicus of apotheker waar je over hoort. Er zijn bedrijven en zelfstandige beoordelaars die dit voor kleine makers doen.
Goed om te weten:
- Per recept. Elk recept heeft een eigen beoordeling nodig. Verander je de geur of voeg je een etherische olie toe, dan is het een ander recept en moet je de beoordeling laten aanpassen.
- Etherische oliën. Juist hier zitten de lastige stoffen. Veel etherische oliën bevatten allergenen die je boven een bepaalde hoeveelheid op het etiket moet zetten, en sommige mogen maar tot een maximum in een product.
- Soort product. Elk soort product heeft eigen aandachtspunten. Bij een lippenbalsem kijkt de beoordelaar naar wat je binnenkrijgt als je je lippen likt en bij een badproduct naar de slijmvliezen.
- Testen. Voor producten met water, zoals crèmes, zijn vaak een houdbaarheidstest en een test op bacteriën en schimmels nodig. Watervrije producten zoals balsems, oliën en zalven zijn eenvoudiger.
3. Stel een productdossier samen
Alles komt samen in een productinformatiedossier, in het Engels Product Information File of PIF. Daarin zitten onder meer het veiligheidsrapport, een beschrijving van hoe je het product maakt en een verklaring dat je volgens goede productiepraktijken werkt. Je bewaart het dossier op het adres dat op je etiket staat, tot tien jaar nadat je de laatste partij hebt verkocht. Vraagt de NVWA erom, dan moet je specifieke informatie binnen drie werkdagen kunnen laten zien.
4. Werk schoon en netjes
Je moet volgens goede productiepraktijken werken, in het Engels Good Manufacturing Practice of GMP. Voor een thuismaker betekent dat: een schone werkplek, schoon gereedschap, ingrediënten met een bekende herkomst, en een logboek waarin je per partij bijhoudt wat je hebt gemaakt, met welke ingrediënten en wanneer. De norm ISO 22716 beschrijft hoe dat in het groot gaat. Die is niet verplicht, maar wel een goede leidraad.
5. Meld je product aan
Voordat je een product verkoopt, meld je het aan in het Europese meldsysteem voor cosmetica, het Cosmetic Products Notification Portal (CPNP). Dat is gratis. Je doet het één keer per product, en het geldt dan voor de hele EU.
6. Maak een goed etiket
Op het etiket van elk product moet staan:
- de naam en het adres van de verantwoordelijke persoon
- de nominale inhoud, in gram of milliliter
- de houdbaarheid: een datum, of het potje-symbool met hoeveel maanden het na openen goed blijft
- waarschuwingen en voorzorgsmaatregelen
- een partijnummer, zodat je kunt terugvinden wanneer iets gemaakt is
- waar het product voor dient, als dat niet vanzelf spreekt
- de ingrediënten met hun internationale namen (INCI), van veel naar weinig
Bij de ingrediënten zet je dus niet “olijfolie” of “bijenwas”, maar de INCI-namen, zoals Olea Europaea Fruit Oil en Cera Alba. Verkoop je in België, dan gelden daar eigen taalregels voor het etiket. Vraag na welke gegevens in het Nederlands, Frans en Duits moeten.
Wat je niet mag beloven
Cosmetica mag reinigen, verzorgen en lekker ruiken. Het mag geen ziekte genezen. Zet je op je etiket of in je webshop dat je zalf helpt tegen eczeem, of dat je olie ontstekingen geneest, dan maak je een medische claim. Daarmee wordt je product in de ogen van de wet een geneesmiddel, en daarvoor gelden nog veel strengere regels. Houd het bij beschrijvingen als “verzachtend voor droge huid” of “met kamille en lavendel”.
Ook magische beloften kunnen lastig zijn. “Een badolie voor Midzomer, met kruiden van de zon” is prima. “Deze zalf beschermt je tegen ziekte” niet.
Is het de moeite waard?
Eerlijk gezegd: voor een paar potjes per jaar op een markt is het veel werk en geld. Een veiligheidsbeoordeling kost per recept al snel een flink bedrag, en daar komen verpakking, etiketten en eventuele testen nog bij. Daarom kiezen veel kleine makers voor:
- een klein, vast assortiment met een paar goed beoordeelde recepten, in plaats van elke maand iets nieuws
- één basisrecept met een beoordeling die een paar varianten in geur toestaat, als de beoordelaar dat aangeeft
- samenwerken met een producent die al alles op orde heeft en voor jou onder jouw naam maakt
Wil je het alleen voor jezelf, je huis en je eigen rituelen maken? Dan hoef je niets van dit alles te doen. Werk wel schoon, gebruik betrouwbare ingrediënten, en wees voorzichtig met etherische oliën.
Veelgestelde vragen
Mag ik zelfgemaakte cosmetica verkopen op een markt?
Ja, maar alleen als je product aan de cosmeticaregels voldoet: een veiligheidsrapport, een productdossier, een melding in het CPNP en een correct etiket.
Mag ik mijn eigen veiligheidsbeoordeling schrijven?
Nee. De beoordeling moet worden ondertekend door een gekwalificeerde veiligheidsbeoordelaar met een universitaire opleiding in bijvoorbeeld farmacie, toxicologie of geneeskunde.
Geldt dit ook als ik het gratis weggeef?
Als het onderdeel is van je bedrijf, zoals proefjes op een markt of cadeautjes bij een bestelling, dan wel. Een cadeau aan vrienden of familie niet.
Moet ik voor elke geur een nieuwe beoordeling laten maken?
Meestal wel, want een andere geur is een ander recept. Vraag je beoordelaar wat er binnen één rapport mogelijk is.
Wie controleert dit?
In Nederland de NVWA, in België de FOD Volksgezondheid.
Tot slot
Dit artikel geeft je een overzicht van de regels zoals ze nu gelden. Het is geen juridisch advies. Wil je echt gaan verkopen, kijk dan op de websites van de NVWA of de FOD Volksgezondheid en neem contact op met een veiligheidsbeoordelaar voordat je begint.
Wil je eerst de kruiden zelf beter leren kennen, om ze veilig te gebruiken in je eigen huis en rituelen? Dat leer je in de cursus Kruiden en wilde planten. En lees in het herbarium meer over kruiden als lavendel, kamille en rozemarijn.