De heksen van Wertheim – de kinderen met de magische gordel

In 1629 begon in de Duitse graafschap Wertheim een nieuwe vervolgingsgolf. Opmerkelijk genoeg waren het niet alleen volwassen vrouwen die verdacht werden: ook kinderen kwamen in de verhoren terecht. Een jongen zou zelfs hebben verteld dat hij met een bijzondere gordel in een haas kon veranderen.

Wat voor ons klinkt als een kinderverhaal, werd destijds serieus genomen door de rechtbank. De bewaard gebleven archiefstukken laten zien hoe snel zulke verhalen konden uitgroeien tot een heksenvervolging. En ze vertellen ook iets wat in veel verhalen over heksenprocessen onderbelicht blijft: de rol van plaatselijke politiek, bestuurders en inwoners die zelf om vervolging vroegen.

De Bettinger toverk kinderen

De vervolgingsgolf van 1629 begon met een zaak die bekend is geworden als die van de Bettinger Zauberkinder: de toverk kinderen uit Bettingen, een plaats in de omgeving van Wertheim.

Een van de opmerkelijkste details uit deze zaak is de zogenaamde heksengordel. Een jongen zou hebben verklaard dat hij met deze gordel een andere gedaante kon aannemen, namelijk die van een haas.

Het voorwerp werd zelfs als vermeend bewijsmateriaal in de gerechtelijke stukken opgenomen. Daarmee kreeg een verhaal dat tegenwoordig eerder aan een sprookje doet denken een plaats in een serieus strafonderzoek.

De kinderen werden niet zomaar met rust gelaten omdat ze jong waren. Hun verklaringen werden onderdeel van het onderzoek naar hekserij en toverij. De precieze gevolgen voor ieder afzonderlijk kind zijn niet volledig duidelijk uit de publiek beschreven archiefstukken. Er is geen bewijs dat deze kinderen ter dood werden gebracht.

Juist dat onderscheid is belangrijk. De zaak is bijzonder omdat kinderen in een heksenonderzoek betrokken raakten, niet omdat we kunnen aantonen dat zij allemaal werden geëxecuteerd.

Een bevolking die om vervolging vroeg

De gebeurtenissen in Wertheim kwamen niet uit het niets.

Al in 1628 oefenden inwoners druk uit op de plaatselijke machthebbers om vermeende heksen aan te pakken. In februari 1629 volgden de eerste arrestaties.

De omgeving was bekend met de zware heksenvervolgingen in het naburige prinsbisdom Würzburg. Daar werden in dezelfde periode grote aantallen mensen beschuldigd en terechtgesteld. De gebeurtenissen aan de andere kant van de territoriale grens droegen bij aan de angst in Wertheim.

Volgens het Landesarchiv Baden-Württemberg begon de vervolgingsgolf van 1629 daadwerkelijk met verzoeken vanuit de bevolking. Hoe sterk de voorbeelden uit Würzburg precies doorwerkten, is volgens het archief niet met zekerheid vast te stellen.

Dat maakt deze geschiedenis interessant, maar ook ongemakkelijk. De vervolging was niet uitsluitend het werk van één fanatieke rechter of een kerkelijke machthebber. Ook gewone inwoners drongen aan op onderzoek en bestraffing.

Vier graven en een verdeelde regering

De politieke situatie in de graafschap Wertheim was ingewikkeld. Sinds 1611 werd het gebied gezamenlijk bestuurd door vier graven. Zij waren het onderling niet altijd eens en hadden ieder hun eigen belangen.

Het hoogste bestuurlijke en gerechtelijke orgaan was de gemeenschappelijke kanselarij in Wertheim. In 1629 bestond deze uit vier raadsleden, allemaal juristen met een academische opleiding. Ieder van hen was benoemd door een van de regerende graven.

De kanselarij moest een evenwicht zien te vinden tussen de wensen van de bevolking, de belangen van de vier graven en de juridische beoordeling van de zaken.

De bewaard gebleven protocollen laten zien hoe de besluitvorming verliep. De heksenprocessen waren daarmee ook onderdeel van een bredere machtsstrijd over bestuur en rechtspraak.

Het is een belangrijk detail: zelfs in een periode waarin bijgeloof en religieuze angst een grote rol speelden, waren politieke belangen en bestuurlijke verhoudingen niet uitgeschakeld.

Margaretha Semmler – de weduwe die niet veilig was

Een van de bekendste slachtoffers uit Wertheim was Margaretha Semmler, ook geschreven als Margarethe of Margaretha Semler.

Zij was de weduwe van een vermogend raadslid uit Wertheim. Haar maatschappelijke positie had haar niet kunnen beschermen tegen de beschuldiging van hekserij.

In 1629 werd zij gearresteerd, verhoord en uiteindelijk ter dood gebracht. Ze werd verbrand.

Van haar zaak zijn bijzondere documenten bewaard gebleven. Het Staatsarchiv Wertheim bezit haar verhoorprotocollen en het vonnis. In haar verklaring werd onder meer beschreven hoe zij volgens de ondervragers met hekserij in aanraking zou zijn gekomen en door de duivel zou zijn gedoopt.

Dat zijn de woorden en denkbeelden van de vervolgers, geen vastgestelde gebeurtenissen. De stukken laten vooral zien hoe de rechtbank een verhaal over een vermeend duivels verbond construeerde.

Dat juist de weduwe van een welgestelde en invloedrijke man slachtoffer werd, maakt duidelijk dat aanzien en bezit geen garantie op bescherming boden.

Jeremias Ötzel – de gevangene die wist te ontsnappen

Niet iedereen die werd beschuldigd, eindigde op de brandstapel.

Een opmerkelijke naam uit de archieven is Jeremias Ötzel. Hij werd in 1629 wegens hekserij gevangengezet, maar wist te ontsnappen.

Na zijn vlucht bleef er een brief van hem achter in de gevangenis. Dat document is bewaard gebleven in het Staatsarchiv Wertheim.

Het is een bijzonder stukje geschiedenis. Veel van de bewaard gebleven stukken zijn geschreven door rechters, bestuurders en ondervragers. Een brief die door een gevangene zelf werd achtergelaten, geeft een zeldzame blik vanuit de andere kant van het proces.

Over de precieze beschuldigingen tegen Ötzel geeft de openbare archiefbeschrijving geen volledig beeld. We moeten hem dus niet zomaar allerlei vermeende daden toeschrijven. Wel weten we dat hij de gevangenschap wist te ontvluchten en daarmee aan het verdere verloop van de vervolging ontsnapte.

De vervolging gaat verder

De zaak van de Bettinger kinderen en die van Margaretha Semmler waren niet de enige processen in de omgeving.

De vervolgingen gingen door tot in de jaren dertig van de zeventiende eeuw. In totaal zijn in het Staatsarchiv Wertheim documenten over 62 processen teruggevonden. De stukken bestrijken de periode vanaf ongeveer 1590, met een zwaartepunt in de vervolgingsgolf van 1629 en 1630.

Een later en bijzonder gruwelijk voorbeeld is de zaak van Agnes Koler uit Wertheim en Katharina Wermuth uit Bettingen.

Op 23 juli 1630 werd hun vonnis uitgesproken. Beide vrouwen waren beschuldigd van een verbond met de duivel, deelname aan duivelse bijeenkomsten en verschillende vormen van schadelijke magie. Ook werden hun moord en vergiftiging ten laste gelegd.

De beschuldigingen waren uitgebreid en gruwelijk. Agnes Koler werd onder meer verweten een kind te hebben gedood en haar zoon seksueel te hebben misbruikt. Katharina Wermuth zou haar echtgenoot hebben vergiftigd en vermoord.

Het vonnis bepaalde dat beide vrouwen met het zwaard moesten worden terechtgesteld en dat hun lichamen daarna tot as moesten worden verbrand. Ze werden dus onthoofd, waarna de lichamen werden verbrand; het vonnis schreef geen verbranding bij leven voor.

Ook hier moeten we onderscheid maken tussen de beschuldigingen uit het vonnis en feiten die onafhankelijk zijn vastgesteld. De rechtbank presenteerde de aantijgingen als bewezen, maar de historische documenten bewijzen niet dat de vrouwen deze daden werkelijk hebben gepleegd.

De archieven vertellen het verhaal

Een groot deel van de documenten over de Wertheimer heksenprocessen werd pas in 1999 opnieuw ontdekt tijdens werkzaamheden in het Staatsarchiv Wertheim.

De stukken waren eerder gebruikt door de negentiende-eeuwse jezuïet Johann Diefenbach, die een boek over de heksenvervolging in Duitsland schreef. Daarna waren delen van het materiaal uit beeld verdwenen.

Het archief heeft de teruggevonden documenten opnieuw beschreven en toegankelijk gemaakt. In 2012 werd een project afgerond waarbij de stukken gedetailleerd werden geïnventariseerd.

De collectie bevat onder meer verhoren, bekentenissen, vonnissen, bestuursprotocollen, brieven en financiële rekeningen. Zelfs de kosten van de vervolging zijn terug te vinden: uitgaven voor verhoren, gevangenschap en terechtstellingen werden administratief bijgehouden.

Dat maakt de Wertheimer geschiedenis uitzonderlijk waardevol voor historici. We kunnen niet alleen lezen wat de autoriteiten beweerden, maar ook onderzoeken hoe de processen werden georganiseerd en betaald.

Wat de kinderen ons nalaten

De zaak van de Bettinger kinderen blijft een van de opmerkelijkste onderdelen van de vervolging.

Een jongen met een vermeende magische gordel, die hem in een haas zou veranderen, werd onderdeel van een officieel onderzoek naar hekserij. Het verhaal werd niet afgedaan als fantasie of kinderspel, maar behandeld binnen een wereldbeeld waarin toverij en duivelse machten als werkelijke bedreigingen werden beschouwd.

De archieven vertellen niet het volledige verhaal van ieder kind. We weten niet precies hoe hun leven verderging en welke gevolgen de verhoren voor hen hadden.

Wat wel duidelijk is, is dat de beschuldigingen tegen de kinderen het begin vormden van een bredere vervolgingsgolf. In de jaren die volgden werden volwassenen gearresteerd, gemarteld en ter dood gebracht.

Wertheim laat daarmee zien hoe een samenleving zichzelf kon verliezen in angst. Een verhaal over een gordel en een haas werd onderdeel van een rechtszaak, verzoeken van inwoners werden aanleiding voor arrestaties en bestuurlijke besluiten konden uiteindelijk leiden tot de dood van mensen.

De oude documenten bewaren die geschiedenis nog altijd. Niet als bewijs dat er werkelijk heksen rondliepen, maar als herinnering aan wat er gebeurt wanneer angst de plaats van bewijs inneemt.

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *