Aan de rand van het Zwarte Woud ligt de Duitse stad Freiburg im Breisgau. Tegenwoordig is het een levendige universiteitsstad, omringd door groene heuvels, wijngaarden en de bossen van het Schwarzwald. Maar achter de historische gevels schuilt een veel donkerder hoofdstuk.
Vanaf het midden van de zestiende eeuw werden in Freiburg tientallen vrouwen beschuldigd van hekserij. Ze werden ondervraagd, gemarteld en veroordeeld. Sommigen eindigden op de brandstapel, terwijl hun bekentenissen werden gebruikt om nieuwe verdachten aan te wijzen.
Een van de eerste slachtoffers was Anna Schweizerin, die in 1546 als vermeende heks openbaar werd verbrand. Ruim vijftig jaar later, op 24 maart 1599, werden drie vrouwen op dezelfde dag terechtgesteld.
De geschiedenis van Freiburg laat zien hoe een stad die zichzelf als christelijk en ordelijk beschouwde, kon veranderen in een plaats waar angst en achterdocht levens verwoestten.
Anna Schweizerin – het begin van de vervolging
Volgens de historische geschiedschrijving van Freiburg begon een lange periode van heksenvervolging in 1546 met de terechtstelling van Anna Schweizerin.
Zij werd beschuldigd van hekserij en openbaar verbrand. Over haar persoonlijke leven en de precieze beschuldigingen is weinig bekend. Haar naam is echter bewaard gebleven in de geschiedenis van de stad als een van de eerste slachtoffers van de vervolging.
In de daaropvolgende decennia werden steeds meer vrouwen verdacht gemaakt. De beschuldigingen hadden vaak betrekking op het veroorzaken van ziekte, schade aan vee, mislukte oogsten en het sluiten van een verbond met de duivel.
Wat voor de ene inwoner een ongeluk of een onverklaarbare ziekte was, kon voor een ander aanleiding zijn om een buurvrouw van hekserij te beschuldigen.
De beschuldigingen werden door de rechtbank onderzocht en konden uitmonden in langdurige verhoren en marteling.
Een stad in tijden van crisis
De zestiende eeuw was een onrustige periode voor Freiburg en de omliggende regio Breisgau.
De bevolking kreeg te maken met oorlog, religieuze verdeeldheid, pestepidemieën en armoede. De Reformatie had grote veranderingen teweeggebracht in Europa en ook de katholieke autoriteiten in Zuid-Duitsland voelden de druk van de religieuze tegenstellingen.
Wanneer ziekte, misoogsten of andere tegenslagen het dagelijks leven ontwrichtten, zochten mensen naar verklaringen en schuldigen.
Hekserij bood binnen het toenmalige wereldbeeld een verklaring voor gebeurtenissen die men niet kon begrijpen of beheersen.
De vermeende heks werd gezien als iemand die met de duivel samenwerkte en haar gemeenschap bewust kwaad deed. De angst voor zulke personen werd versterkt door religieuze geschriften en door de manier waarop rechtbanken de beschuldigingen behandelden.
Een belangrijk boek was de Malleus Maleficarum, beter bekend als de Heksenhamer. Dit werk verscheen in 1486 en beschreef hoe vermeende heksen konden worden opgespoord en vervolgd. Het boek droeg bij aan de verspreiding van het idee dat hekserij een georganiseerde bedreiging voor de christelijke samenleving vormde.
De drie vrouwen van 24 maart 1599
Een van de bekendste momenten uit de geschiedenis van de Freiburgse heksenvervolging vond plaats op 24 maart 1599.
Op die dag werden drie vrouwen op de brandstapel terechtgesteld:
- Margarete Mößmerin
- Anna Wohlfartin
- Catarina Stadelmennin
De vrouwen hadden onder foltering bekend dat ze heksen waren en een verbond met de duivel hadden gesloten.
Hun bekentenissen werden beschouwd als bewijs van hun schuld. Maar verklaringen die onder marteling worden afgelegd, zijn bijzonder onbetrouwbaar. Wie pijn en verdere mishandeling probeert te ontlopen, kan uiteindelijk alles zeggen wat de ondervragers willen horen.
De drie vrouwen werden ter dood gebracht. Hun namen zijn bewaard gebleven in de historische documentatie van Freiburg.
Wat hun persoonlijke verhalen waren, hoe oud ze waren en wat er precies aan hun arrestaties voorafging, is niet volledig bekend. Achter de namen staan mensen van wie het gewone leven door beschuldigingen en een meedogenloos rechtssysteem werd vernietigd.
Hoe een beschuldiging een doodvonnis kon worden
De vervolging van vermeende heksen verliep volgens een patroon dat in veel Europese steden voorkwam.
Vaak begon het met een gerucht of een beschuldiging vanuit de directe omgeving. Een buurvrouw die ruzie had met iemand, een vrouw die bekendstond om haar kennis van kruiden of iemand die buiten de sociale normen viel, kon gemakkelijk verdacht worden gemaakt.
Wanneer een beschuldiging de autoriteiten bereikte, kon een officieel onderzoek volgen.
De verdachte werd ondervraagd over haar geloof, haar contacten en vermeende magische handelingen. De ondervragers zochten naar aanwijzingen voor een verbond met de duivel.
Wanneer een bekentenis uitbleef, kon foltering worden toegepast. Daarbij werd uitgegaan van het idee dat iemand die werkelijk schuldig was uiteindelijk zou bekennen.
Een bekentenis kon vervolgens leiden tot nieuwe namen. De verdachte werd gevraagd wie nog meer aan de vermeende heksenbijeenkomsten had deelgenomen. Zo kon één zaak uitgroeien tot een keten van arrestaties.
Het systeem was daardoor bijzonder gevaarlijk. Een beschuldiging kon niet alleen het leven van de verdachte vernietigen, maar ook dat van familieleden en bekenden.
Veertig vrouwen kwamen om
De historische archieven van Freiburg bevatten nog altijd belangrijke documenten over de processen.
In een historische bijdrage die de stad Freiburg publiceerde ter gelegenheid van haar negenhonderdjarig bestaan, wordt vermeld dat alleen al binnen de stad veertig vrouwen door de heksenvervolgingen om het leven kwamen.
Een regionale studie over de Freiburgse vervolgingen noemt een totaal van minstens 42 terechtgestelde personen tussen 1579 en 1631. De verschillen hangen samen met de onderzochte periode en de gebruikte telling.
De vervolging beperkte zich dus niet tot één korte periode of een enkele rechtszaak. Ze strekte zich over tientallen jaren uit.
De meeste slachtoffers waren vrouwen. Dat paste in het toenmalige beeld van hekserij, waarin vrouwen vaak als bijzonder vatbaar voor de verleidingen van de duivel werden beschouwd.
Dat betekende niet dat uitsluitend vrouwen werden vervolgd. Ook mannen konden van hekserij worden beschuldigd, maar in Freiburg waren vrouwen duidelijk in de meerderheid.
Het einde van de heksenvervolging
Aan het begin van de zeventiende eeuw veranderde de situatie geleidelijk.
Vanaf 1632 nam de vervolging in Freiburg sterk af. Er volgden nog enkele onderzoeken en rechtszaken, maar de stad sprak veel minder vaak doodvonnissen uit wegens hekserij.
Een van de laatste bekende executies vond plaats in 1639. Daarbij werd een boer uit het Dreisamtal, een gebied ten oosten van Freiburg, wegens hekserij gemarteld en verbrand.
Waarom de vervolging zo sterk afnam, is onderwerp van historisch onderzoek. Veranderingen in de rechtspraak, een kritischer houding tegenover bekentenissen en de veranderende politieke en maatschappelijke omstandigheden speelden een rol.
De overtuiging dat hekserij bestond verdween niet plotseling. Maar het werd steeds moeilijker om de meest extreme vervolgingen juridisch te rechtvaardigen.
De archieven bewaren de namen
Een bijzonder aspect van de Freiburgse geschiedenis is dat een deel van de oorspronkelijke rechtbankdocumenten bewaard is gebleven.
In 2022 verscheen een omvangrijke wetenschappelijke uitgave waarin de overgeleverde heksenprocessen van de stad tussen 1493 en 1741 zijn verzameld en onderzocht.
De uitgave bevat meer dan 2500 afzonderlijke historische stukken. Daarin zijn 360 processen tegen 309 personen opgenomen. De verdachten waren tussen de acht en 85 jaar oud en bestonden uit vrouwen, mannen en kinderen.
De documenten geven niet alleen inzicht in de juridische behandeling van de beschuldigden, maar ook in het dagelijkse leven van de inwoners. Ze bevatten informatie over families, beroepen, kleding, voedsel, ziekten en plaatselijke gebruiken.
Juist daardoor zijn ze zo waardevol. Ze laten zien dat de mensen die voor de rechtbank verschenen geen anonieme figuren uit een oud griezelverhaal waren. Het waren inwoners van een echte stad, met gezinnen, werk en een eigen plaats in de samenleving.
Een donkere bladzijde in het Schwarzwald
Freiburg ligt aan de westelijke rand van het Zwarte Woud. De bossen, heuvels en oude dorpen van de omgeving vormen tegenwoordig het decor voor wandelingen en toeristische uitstapjes.
Maar in de zestiende en zeventiende eeuw was dit landschap ook de thuisbasis van mensen die leefden met religieuze angst, armoede en grote onzekerheid.
De heksenprocessen van Freiburg waren geen legenden over vrouwen die ’s nachts op bezemstelen door het bos vlogen. Het waren echte rechtszaken, vastgelegd in documenten en gevolgd door echte terechtstellingen.
Anna Schweizerin, Margarete Mößmerin, Anna Wohlfartin en Catarina Stadelmennin zijn slechts enkele namen uit een veel grotere groep slachtoffers.
Hun geschiedenis herinnert ons eraan hoe gemakkelijk angst kan veranderen in vervolging wanneer beschuldigingen als bewijs worden behandeld.
En wie tegenwoordig door de oude straten van Freiburg wandelt, staat op dezelfde grond waar eeuwen geleden vrouwen werden veroordeeld omdat hun tijdgenoten geloofden dat zij met de duivel samenwerkten.