De weerwolven van Frankrijk – de jongen die beweerde met wolven mee te lopen

Lang voordat de weerwolf zijn vaste plek kreeg in films en griezelverhalen, bestond er in Europa al een diepe angst voor mensen die in wolven zouden kunnen veranderen. Vooral in gebieden waar wolven daadwerkelijk voorkwamen, konden aanvallen op vee en mensen aanleiding geven tot angstige verhalen.

In het Frankrijk van de zestiende en zeventiende eeuw leidde die angst soms tot rechtszaken. Mensen werden beschuldigd van het aannemen van een wolvengedaante, het aanvallen van kinderen en zelfs het verslinden van menselijke slachtoffers.

Een van de bekendste zaken speelde zich af in 1603. De verdachte was Jean Grenier, een jongen van ongeveer dertien jaar. Hij vertelde dat hij met wolven door het landschap trok en mensen aanviel. Zijn verklaringen waren zo opmerkelijk dat de zaak uiteindelijk voor het Parlement van Bordeaux kwam.

Maar de rechters kwamen tot een andere conclusie dan je misschien zou verwachten.

De weerwolf in het oude Frankrijk

Het geloof in mensen die in dieren konden veranderen was in Europa al eeuwenoud. In de middeleeuwen kwamen verhalen voor over mannen en vrouwen die tijdelijk de gedaante van een wolf aannamen.

De Franse benaming loup-garou werd gebruikt voor zo’n weerwolf. Het woord verwees naar een mens die volgens het volksgeloof in een wolf kon veranderen, vaak door een vloek, een pact met duistere machten of een magische handeling.

In de vroegmoderne tijd raakte het geloof in weerwolven steeds sterker verbonden met hekserij en demonologie. Sommige geestelijken en geleerden meenden dat de duivel mensen kon laten geloven dat ze in een dier veranderden. Anderen beschouwden de verandering als een werkelijke mogelijkheid.

Toch bestond er geen eenduidig Europees weerwolfverhaal. De verhalen verschilden per streek en periode. Ook het bekende beeld van een mens die bij volle maan verandert in een wolf hoort niet vanzelfsprekend bij de historische rechtszaken uit deze tijd. Dat beeld is grotendeels gevormd door latere literatuur en populaire cultuur.

Gilles Garnier – de kluizenaar van het bos

Een van de vroegste beruchte Franse weerwolfzaken was die van Gilles Garnier.

Rond 1572 en 1573 werden in de omgeving van Dole, in de Franche-Comté, verschillende kinderen aangevallen en gedood. De streek werd geteisterd door verhalen over een wolf die mensen aanviel.

Gilles Garnier woonde als kluizenaar in de omgeving van Saint-Bonnet. Toen hij uiteindelijk werd aangehouden, werd hij in verband gebracht met de aanvallen. Tijdens zijn proces zou hij hebben bekend dat hij de slachtoffers in de gedaante van een wolf had aangevallen.

Volgens de overgeleverde procesbeschrijving had hij een magische zalf gekregen waarmee hij in een wolf kon veranderen. Ook zou hij mensenvlees hebben meegenomen naar zijn vrouw.

Het is belangrijk om te beseffen dat we deze details kennen uit een gedrukt verslag van de rechtszaak uit 1574. Het document vertelt wat de rechtbank beweerde en wat Garnier volgens het verslag zou hebben bekend. Het bewijst niet dat hij werkelijk in een wolf veranderde.

Op 18 januari 1574 werd Gilles Garnier ter dood gebracht op de brandstapel. Hij werd veroordeeld wegens de vermeende moorden en zijn verbondenheid met hekserij en weerwolven.

Zijn zaak maakte grote indruk en werd in andere geschriften over weerwolven aangehaald.

Jean Grenier – een jongen tussen de wolven

Dertig jaar later kwam er opnieuw een opmerkelijke zaak voor de Franse rechtbank.

In 1603 werd in de omgeving van Bordeaux de jonge Jean Grenier beschuldigd van het aanvallen van kinderen. Hij was ongeveer dertien jaar oud en werkte als herdersjongen.

Volgens de overgeleverde verklaringen vertelde hij aan drie jonge vrouwen die vee hoedden dat hij met wolven door het landschap trok. Hij beweerde dat hij zelf ook een wolf kon worden en dat hij mensen had aangevallen.

De verhalen verspreidden zich en bereikten uiteindelijk de plaatselijke autoriteiten.

Jean werd ondervraagd. Tijdens die verhoren vertelde hij over zijn vermeende ontmoetingen met een wolf en over de manier waarop hij in een dier zou veranderen. In sommige verslagen komt ook een dierenhuid of een magische zalf voor.

De details zijn echter niet allemaal even betrouwbaar. De oorspronkelijke processtukken zijn niet volledig bewaard gebleven. Historici zijn voor een groot deel aangewezen op latere verslagen, waaronder het werk van Pierre de Lancre.

Een bekentenis die de rechters niet zomaar geloofden

De zaak van Jean Grenier was bijzonder omdat de rechters niet allemaal overtuigd waren van de uitleg dat hij een weerwolf was.

In die tijd konden bekentenissen over hekserij en duivelse praktijken leiden tot zware straffen. Toch waren er juristen en geleerden die vraagtekens zetten bij het idee dat een mens werkelijk lichamelijk in een dier kon veranderen.

Ook bij Grenier werden medische deskundigen geraadpleegd. De verklaringen over zijn gedrag en zijn geestelijke toestand speelden een belangrijke rol bij de beoordeling.

Op 6 september 1603 deed het Parlement van Bordeaux uitspraak. Jean werd niet ter dood veroordeeld. De rechters beschouwden hem als iemand met een zwakke geest, die onder invloed van waanvoorstellingen verkeerde.

Zijn straf werd levenslange opsluiting in een klooster, waar hij onder toezicht zou staan en religieuze begeleiding zou krijgen.

Dat was een opvallend verschil met de zaak van Gilles Garnier. Waar Garnier op de brandstapel eindigde, werd bij Jean Grenier geprobeerd zijn gedrag anders te verklaren.

Pierre de Lancre en de weerwolf

De naam Pierre de Lancre kwamen we al tegen bij de heksenvervolging van Labourd in 1609.

De Lancre was een rechter uit Bordeaux en had een grote belangstelling voor hekserij, demonologie en alles wat hij als duivelse invloed beschouwde. Hij was niet betrokken bij het proces van Jean Grenier in 1603, maar raakte later wel geïnteresseerd in diens zaak.

Toen hij in 1609 en 1610 onderzoek deed naar hekserij in het Baskenland, verdiepte hij zich opnieuw in de geschiedenis van de jonge weerwolf.

In 1612 publiceerde hij zijn boek Tableau de l’inconstance des mauvais anges et démons. Daarin nam hij ook een uitvoerig verslag van Jean Grenier op.

Het boek is een belangrijke bron voor de geschiedenis van de zaak, maar het is geen neutraal rechtbankverslag. De Lancre had sterke opvattingen over de duivel en hekserij en beschreef gebeurtenissen vanuit dat wereldbeeld.

De historicus Jan Machielsen heeft de verschillende versies van de zaak met elkaar vergeleken. Zijn onderzoek laat zien hoe ingewikkeld het is om te achterhalen wat Jean precies heeft verteld, wat de rechters hebben vastgesteld en wat latere schrijvers aan het verhaal hebben toegevoegd.

Waarom juist wolven?

De weerwolfverhalen ontstonden niet los van de werkelijkheid. In delen van Frankrijk leefden wolven dicht bij dorpen en boerderijen. Ze vielen vee aan en konden ook een gevaar vormen voor mensen, vooral wanneer er sprake was van honger of een uitzonderlijk grote wolvenpopulatie.

Wanneer kinderen of reizigers verdwenen, kon een aanval door een wolf moeilijk te reconstrueren zijn. In een samenleving waarin religieuze verklaringen een grote rol speelden, kon zo’n gebeurtenis worden verbonden met hekserij of bovennatuurlijke krachten.

De wolf was bovendien een dier dat in de Europese verbeelding sterk verbonden was met gevaar. Hij leefde aan de rand van de bewoonde wereld, in bossen en op afgelegen plekken. Daarmee werd hij een vanzelfsprekend symbool voor alles wat mensen buiten de vertrouwde gemeenschap vreesden.

De weerwolf vormde de brug tussen mens en dier, tussen dorp en wildernis, tussen het bekende en het onbekende.

De weerwolf bestaat voort in verhalen

De Franse rechtszaken tegen vermeende weerwolven laten zien hoe sterk het geloof in dierlijke gedaanteverwisseling ooit was. Ze vertellen ook iets over de manier waarop mensen in de vroegmoderne tijd probeerden geweld, verdwijningen en onverklaarbare gebeurtenissen te begrijpen.

De zaak van Jean Grenier is daarbij bijzonder. Hij was nog maar een jongen toen zijn verhalen voor een rechtbank werden gebracht. In plaats van hem als een duivelse moordenaar ter dood te brengen, kozen de rechters uiteindelijk voor opsluiting en toezicht.

Of Jean zelf geloofde dat hij een wolf was, wat hij precies had meegemaakt en hoeveel van zijn verklaringen door anderen zijn beïnvloed, blijft onderwerp van historisch onderzoek.

De weerwolf verdween ondertussen niet uit het Franse volksgeloof. In verhalen en sagen bleef hij rondwaren in bossen, op verlaten wegen en aan de rand van dorpen.

En misschien is dat wel de reden dat de figuur nog altijd tot de verbeelding spreekt. De wolf is een echt dier, de angst ervoor is begrijpelijk en de grens tussen mens en monster is in oude verhalen soms maar heel dun.

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *