De heksen van Labourd – de duistere heksenjacht van Pierre de Lancre

Aan de Franse kant van de Pyreneeën ligt Labourd, een streek in het Baskenland waar de Atlantische kust overgaat in groene heuvels en bergachtig landschap. Tegenwoordig staat het gebied bekend om zijn dorpen, Baskische cultuur en oude tradities. Maar in 1609 werd Labourd het toneel van een van de beruchtste heksenvervolgingen uit de Franse geschiedenis.

Een koninklijke commissie trok de streek in om vermeende hekserij uit te roeien. Aan het hoofd stond Pierre de Lancre, een rechter uit Bordeaux die ervan overtuigd was dat de duivel een groot netwerk van volgelingen in het Baskenland had opgebouwd.

Binnen enkele maanden werden tientallen mensen ter dood gebracht. Kinderen vertelden over nachtelijke reizen naar heksenbijeenkomsten, vrouwen werden beschuldigd van duivelse rituelen en hele dorpen raakten in de greep van angst.

De geschiedenis van Labourd is nauw verbonden met de naam van één man: Pierre de Lancre.

Een streek vol spanningen

Aan het begin van de zeventiende eeuw was Labourd een Baskisch gebied aan de zuidwestelijke grens van Frankrijk. De inwoners spraken hun eigen taal en hadden gewoonten die op verschillende punten verschilden van die in de rest van het Franse koninkrijk.

De streek leefde voor een belangrijk deel van landbouw, handel en visserij. Veel mannen waren maandenlang op zee, onder andere voor de kabeljauwvisserij bij Newfoundland. Daardoor waren vrouwen vaak verantwoordelijk voor het huishouden, het land en de dagelijkse zaken in de dorpen.

Maar onder de oppervlakte speelden ook politieke en sociale spanningen. Plaatselijke families en machthebbers stonden tegenover elkaar en er waren conflicten over bezit, invloed en bestuur.

In die omstandigheden ontstond een groeiende angst voor hekserij. Plaatselijke vertegenwoordigers wendden zich tot koning Hendrik IV met klachten over vermeende heksen en hun invloed op de bevolking.

De koning besloot in te grijpen.

Pierre de Lancre arriveert

In 1609 stuurde Hendrik IV twee rechters uit Bordeaux naar Labourd: Pierre de Lancre en Jean d’Espagnet. Zij kregen de opdracht om de beschuldigingen van hekserij te onderzoeken en de vermeende daders te vervolgen.

De commissie arriveerde eind juni 1609. De Lancre zou uiteindelijk de bekendste en meest omstreden figuur van de hele operatie worden.

Hij was diep overtuigd van het bestaan van duivelse machten. Volgens zijn denkbeelden konden heksen met de duivel samenwerken, kinderen kwaad doen en tijdens geheime bijeenkomsten hun christelijke geloof verloochenen.

Hij zag in de Baskische streek een samenleving waarin hekserij op grote schaal zou voorkomen. De plaatselijke gebruiken, de taal en de culturele verschillen versterkten zijn wantrouwen.

De Lancre keek niet onbevooroordeeld naar de bevolking. Hij zocht bevestiging voor zijn overtuiging dat het gebied door de duivel was aangetast.

Kinderen vertelden over nachtelijke bijeenkomsten

Een belangrijk onderdeel van de onderzoeken bestond uit het verhoren van kinderen en jongeren.

Zij vertelden dat ze door volwassenen naar bijeenkomsten waren meegenomen. Daar zouden ze de duivel hebben ontmoet, samen hebben gegeten en gedanst en getuige zijn geweest van afschuwelijke rituelen.

De beschrijvingen sloten aan bij het beeld dat demonologen in die tijd hadden van de heksensabbat: een geheime bijeenkomst waarbij heksen hun geloof afzwoeren en de duivel aanbaden.

Sommige verklaringen bevatten verhalen over kannibalisme, vampirisme en seksuele handelingen met de duivel. Zulke verhalen maakten grote indruk op De Lancre en werden uitvoerig beschreven in zijn latere boek.

Maar de verklaringen moeten met grote voorzichtigheid worden gelezen. De kinderen werden ondervraagd in een omgeving waarin de autoriteiten al geloofden dat de heksenbijeenkomsten bestonden. Suggestieve vragen, angst en druk konden hun antwoorden beïnvloeden.

De verhalen vormden geen bewijs dat zulke bijeenkomsten werkelijk hadden plaatsgevonden.

De sabbat op de berg La Rhune

Een van de opvallendste plaatsen in de geschriften van De Lancre is La Rhune, een berg die nog altijd het landschap van het Franse Baskenland domineert.

Volgens de voorstellingen die hij beschreef, kwamen heksen op afgelegen plekken bijeen om hun rituelen uit te voeren. De bergen, grotten en donkere landschappen van Labourd werden in zijn ogen natuurlijke schuilplaatsen voor de duivel.

De Lancre beschreef de sabbat als een omgekeerde wereld. Christelijke gebruiken zouden er worden bespot en de duivel zou worden vereerd. Er werd gedanst, gegeten en gedronken, terwijl de aanwezigen hun trouw aan hem bevestigden.

Het beeld van de heksensabbat was in die tijd al bekend uit Europese geschriften over hekserij. De Lancre gaf er zijn eigen, uitvoerige invulling aan.

Het is belangrijk om onderscheid te maken tussen de bestaande Baskische volkscultuur en de beschuldigingen van de rechter. Dat mensen in Labourd eigen gebruiken, verhalen en religieuze tradities hadden, betekende niet dat zij deelnamen aan duivelse bijeenkomsten.

De Lancre legde die twee werelden in zijn geschriften wel dicht bij elkaar.

Tientallen mensen werden ter dood gebracht

De vervolging duurde ongeveer vier maanden. In die periode werden veel inwoners ondervraagd en beschuldigd. De exacte aantallen zijn niet meer met zekerheid vast te stellen.

Een belangrijk probleem is dat de oorspronkelijke processtukken grotendeels verloren zijn gegaan bij een brand in de archieven van het Parlement van Bordeaux in 1704.

Daardoor zijn historici sterk afhankelijk geworden van de verslagen die De Lancre zelf publiceerde. Hij noemde in zijn geschriften enorme aantallen vermeende heksen, maar zijn cijfers waren tegenstrijdig en sterk overdreven.

Moderne onderzoekers schatten dat tijdens de vervolging mogelijk tot ongeveer tachtig mensen werden geëxecuteerd. Andere schattingen lopen op tot honderd. Een exact aantal slachtoffers is niet vast te stellen.

Wat wel duidelijk is, is dat de gevolgen bijzonder ernstig waren. Mensen sloegen op de vlucht, families raakten uiteengerukt en de angst verspreidde zich over de grens naar het Spaanse Baskenland.

Een rechter met een eigen agenda?

Lange tijd werd Pierre de Lancre gezien als de grote boosdoener van de heksenjacht. Hij was immers degene die de beschuldigingen uitvoerig beschreef en met zijn geschriften het beeld van de heksen van Labourd bepaalde.

Toch is het verhaal ingewikkelder dan dat.

Historisch onderzoek van de Britse historicus Jan Machielsen laat zien dat de vervolging niet uitsluitend kan worden verklaard door de fanatieke overtuigingen van één rechter. De angst voor hekserij was al vóór de komst van De Lancre aanwezig. Ook plaatselijke machtsstrijd, rivaliteit tussen families en conflicten over middelen en bezit speelden een rol.

De koninklijke commissie gaf bestaande spanningen een gevaarlijke nieuwe richting. Beschuldigingen konden worden gebruikt in conflicten die al veel langer bestonden.

Dat maakt de geschiedenis van Labourd nog schrijnender. De vervolging was niet simpelweg een buitenstaander die een rustige streek binnenviel. De plaatselijke verdeeldheid maakte de bevolking kwetsbaar voor een heksenjacht die door de koninklijke autoriteiten werd gelegitimeerd.

Het boek dat de geschiedenis bepaalde

Na zijn terugkeer uit Labourd publiceerde De Lancre in 1612 zijn bekendste werk: Tableau de l’inconstance des mauvais anges et démons.

In dit boek beschreef hij zijn ervaringen, zijn opvattingen over de duivel en de vermeende heksenbijeenkomsten in het Baskenland.

Het werk werd een belangrijke bron voor latere schrijvers over hekserij. De uitvoerige beschrijvingen van de sabbat beïnvloedden het Europese beeld van heksen en hun vermeende rituelen.

Maar het boek is geen neutraal verslag. De Lancre schreef vanuit zijn eigen overtuigingen en had er belang bij om de ernst van de situatie te benadrukken.

Omdat veel oorspronkelijke processtukken verloren zijn gegaan, heeft zijn versie van de gebeurtenissen eeuwenlang een grote invloed gehad op hoe historici naar de heksenjacht van Labourd keken.

Pas door nieuw onderzoek en andere historische bronnen is een genuanceerder beeld ontstaan.

De erfenis van de heksenjacht

De heksenvervolging van 1609 behoort tot de beruchtste uit de Franse geschiedenis. Ze liet een diepe indruk achter in het Baskenland en droeg bij aan de angst die zich ook aan de Spaanse kant van de grens verspreidde.

Daar ontstond in dezelfde periode de grote heksenpaniek rond Zugarramurdi, die uiteindelijk leidde tot de beruchte zaak van Logroño in 1610.

De twee gebeurtenissen zijn nauw met elkaar verbonden, maar hadden hun eigen verloop en eigen machthebbers. In Labourd was het vooral de koninklijke commissie onder leiding van De Lancre die de vervolging vormgaf.

Wat overblijft, is het verhaal van een streek waar oude gebruiken, politieke conflicten en religieuze angst samenkwamen. De beschuldigingen waren gebaseerd op overtuigingen en verhalen, niet op bewijs voor werkelijke hekserij.

En terwijl de rechters dachten dat ze het kwaad uit hun midden verdreven, verloren tientallen mensen hun leven.

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *