De Giezelbaarg bij Wedde – de heuvel waar vermeende heksen werden verbrand

Tussen Wedde en Wessinghuizen, in het Groningse Westerwolde, ligt een kleine heuvel die op het eerste gezicht weinig bijzonders lijkt. Er groeien bomen en tussen het groen staat een gedenksteen. Toch heeft deze plek een van de gruwelijkste geschiedenissen van Noord-Nederland.

De heuvel staat bekend als de Giezelbaarg, ook wel de Geselberg of Geeselberg genoemd. Aan het einde van de zestiende eeuw werden hier meer dan twintig mensen ter dood gebracht omdat ze van hekserij werden beschuldigd.

Hun verhalen zijn eeuwenlang doorverteld. Niet als sprookjes over boze heksen, maar als herinnering aan een tijd waarin angst, bijgeloof en machtsmisbruik levens konden kosten.

De burcht van Wedde

Om de geschiedenis van de Giezelbaarg te begrijpen, moeten we eerst naar de Wedderborg. Deze middeleeuwse burcht was de zetel van de drost, de bestuurder en rechter van Westerwolde.

De drost had grote macht over de streek. Hij hield toezicht op de rechtspraak en kon verdachten laten arresteren en verhoren. In de tweede helft van de zestiende eeuw werden beschuldigingen van hekserij steeds ernstiger genomen.

Westerwolde bleef niet gespaard van de Europese heksenvervolgingen. Mensen die zich bezighielden met geneeskrachtige kruiden, die buiten de gemeenschap vielen of die om een andere reden verdacht werden gevonden, konden zomaar worden beschuldigd van toverij.

Een ziekte, een sterfgeval of een mislukte oogst kon aanleiding zijn voor achterdocht. En eenmaal beschuldigd was het bijzonder moeilijk om je onschuld te bewijzen.

De waterproef: schuldig als je bleef drijven

In mei 1587 begon een reeks heksenprocessen in Westerwolde. Drie vrouwen werden beschuldigd van hekserij en ondergingen de zogenaamde waterproef.

Bij deze proef werden de beschuldigden met handen en voeten vastgebonden en in het water gegooid. De gedachte achter deze merkwaardige methode was dat water een onschuldige zou opnemen, terwijl een heks door het water zou worden afgestoten.

Bleef iemand drijven, dan werd dat als bewijs van schuld gezien.

Verdronk iemand, dan kon dat achteraf worden uitgelegd als bewijs van onschuld. Een gruwelijke redenering, waarbij de beschuldigde hoe dan ook geen werkelijke kans had om zichzelf te verdedigen.

De drie vrouwen bleven volgens de overlevering drijven. Vervolgens werden ze twee dagen lang gemarteld door de beul van Farmsum. Op 13 mei 1587 werden ze op de Giezelbaarg in het openbaar verbrand.

De eerste slachtoffers waren daarmee gevallen.

Nieuwe processen, nieuwe slachtoffers

De vervolgingen stopten niet na de eerste terechtstellingen. Nog geen twee maanden later werden opnieuw vier mensen ter dood gebracht. Eén vrouw wist aan de brandstapel te ontkomen, maar moest een boete betalen.

In september 1589 volgde een nieuwe golf van vervolgingen. Tussen 11 en 27 september werden twaalf mensen ter dood gebracht. Onder de slachtoffers bevonden zich ook twee mannen.

De processen verliepen volgens een vast patroon. Verdachten werden opgepakt, onderworpen aan de waterproef en vervolgens gemarteld. Tijdens die martelingen werden ze gedwongen bekentenissen af te leggen en namen van andere vermeende heksen te noemen.

Zo kon één beschuldiging uitgroeien tot een hele reeks arrestaties.

De terechtstellingen vonden plaats op de Giezelbaarg. De heuvel was destijds kaal, zodat de lichamen na de executies goed zichtbaar bleven. De bedoeling was dat de bevolking de gevolgen van hekserij met eigen ogen zou zien.

Alke Engels en de betoverde appel

Een van de bekendste slachtoffers uit de Westerwoldse processen was Alke Engels. In 1596 werd het kind van de predikant van Blijham ziek en overleed het. Kort daarna werd Alke, een ongeveer tachtigjarige weduwe, beschuldigd van hekserij.

Ze zou het kind een betoverde appel hebben gegeven.

Alke werd gearresteerd en opgesloten in de kerkers van de Wedderborg. Tijdens haar verhoor werd ze gemarteld totdat ze bekende. Ze verklaarde dat ze met de duivel had omgegaan en deel uitmaakte van een heksengenootschap.

Ook noemde ze de naam van een andere vrouw: Hemcke Aldricks.

Alke werd samen met twee andere vrouwen ter dood gebracht.

Hemcke Aldricks: een bekentenis onder marteling

Hemcke Aldricks was jonger en welgestelder dan Alke. Ook zij werd opgepakt en gemarteld. Uiteindelijk bekende ze dat ze zich met hekserij bezighield en met andere vrouwen ’s nachts bijeenkwam.

Maar Hemcke werd niet verbrand.

Haar echtgenoot kon een uitzonderlijk hoge boete van zeshonderd daalders betalen. Daardoor kwam ze vrij. Eenmaal thuisgekomen trok ze haar bekentenis weer in. Ze verklaarde dat ze alleen had bekend omdat ze de martelingen niet langer kon verdragen.

Haar man liet het er niet bij zitten en diende een officiële aanklacht in tegen de drost. Hij eiste eerherstel en schadevergoeding voor zijn vrouw.

De zaak kwam uiteindelijk in 1601 tot een uitspraak. Hemcke en haar man verloren het proces en moesten zelfs de kosten ervan betalen.

Het verhaal laat zien hoe moeilijk het was om je tegen de macht van de drost te verzetten. Zelfs wanneer een bekentenis onder marteling was afgedwongen, bood dat geen garantie op rechtvaardigheid.

Een lucratieve heksenjacht

Wat de Westerwoldse processen extra schrijnend maakt, is dat de drost nauwkeurig bijhield wat er tijdens de vervolgingen gebeurde.

In zijn administratie noteerde hij onder meer de betalingen aan de beul, de onkosten van de rechters en zelfs wat de aanwezigen aten en dronken.

De nabestaanden van de veroordeelden moesten voor een groot deel van die kosten opdraaien. Ook moesten de inwoners van de dorpen voor iedere terechtgestelde een turf afstaan.

De vervolgingen leverden de drost bovendien geld op via de hoge boetes die aan beschuldigden of hun families werden opgelegd. In het geval van Hemcke ging het om maar liefst zeshonderd daalders.

De heksenprocessen waren dus niet alleen het gevolg van bijgeloof en angst. Ook financieel gewin speelde een rol.

De galgenheuvel en het verhaal van het eikenhout

De Giezelbaarg werd niet alleen gebruikt voor de terechtstellingen wegens hekserij. Er vonden eeuwenlang ook andere executies plaats. Op de heuvel stond een galg, waaraan veroordeelden werden opgehangen.

Een plaatselijke overlevering vertelt dat een boer ooit het zware eikenhout van de galg terugvond en het gebruikte voor de deurposten van zijn schuur.

Of dat werkelijk is gebeurd, is niet vastgesteld. Het verhaal past echter bij de reputatie die de heuvel in de omgeving kreeg.

De naam Giezelbaarg verwijst naar de oude functie van de plek als executieplaats. De heuvel was geen gewone verhoging in het landschap, maar een plaats waar mensen publiekelijk werden gestraft en ter dood gebracht.

Wat is er vandaag nog te zien?

De Giezelbaarg ligt nog altijd tussen Wedde en Wessinghuizen. De heuvel is inmiddels begroeid met bomen en ziet er heel anders uit dan in de zestiende eeuw.

Bij de plek staat een gedenksteen ter herinnering aan de slachtoffers van de heksenvervolgingen. Hun namen zijn daar vastgelegd, zodat de mensen die hier om het leven kwamen niet uit de geschiedenis verdwijnen.

Bij archeologisch onderzoek in 2008 werd bovendien een verbrand stukje schedel gevonden. Het is waarschijnlijk afkomstig van een van de mensen die hier op de brandstapel terechtkwamen.

De nabijgelegen Wedderborg staat eveneens nog overeind. Daar werden de verdachten opgesloten en verhoord voordat hun vonnis op de heuvel werd voltrokken.

Geen heksen, maar slachtoffers

De mensen die op de Giezelbaarg werden terechtgesteld, waren geen bewezen heksen. Het waren mensen die door hun omgeving en door de plaatselijke machthebbers van hekserij werden beschuldigd.

Hun bekentenissen kwamen tot stand onder marteling. De waterproef had geen enkele wetenschappelijke waarde en bood geen mogelijkheid om schuld of onschuld vast te stellen.

De Giezelbaarg is daarom meer dan een plek uit oude verhalen over hekserij. Het is een historische herinneringsplaats, verbonden met mensen die slachtoffer werden van angst, bijgeloof en een rechtssysteem dat hen niet beschermde.

Wie vandaag over de kleine heuvel loopt, ziet vooral bomen, gras en een gedenksteen. Maar onder dat rustige landschap ligt een geschiedenis die niet vergeten mag worden.

De Giezelbaarg herinnert ons eraan dat de gruwelijkste verhalen soms niet uit de verbeelding voortkomen.

Soms zijn ze echt gebeurd.

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *