De vloek van de verzande poel bij Alphen: de heks Brunihilde en de verdwenen boerenzoon

Er zijn plekken waar het verleden zich niet zomaar laat wegpoetsen. Een donkere waterplas tussen de bomen, een kuil in het landschap of een poel die langzaam onder zand en begroeiing verdwijnt. Het zijn van die plaatsen waar je op een stille avond liever niet te lang blijft staan.

Bij Alphen in Noord-Brabant ligt de Zwartpoel. Aan deze plek is een van de duisterste sagen uit de streek verbonden. Het verhaal gaat over Brunihilde, een vrouw van rijke komaf die uit liefde verandert in een wraakzuchtige heks. Ze sluit een verbond met de duivel en krijgt een bijzondere staf waarmee ze haar plannen kan uitvoeren.

Jaren later neemt ze wraak op de man die haar ooit afwees. Niet op hemzelf, maar op zijn zoon. Op een winterse nacht lokt ze de jongen naar de bevroren poel. Wat daar gebeurt, maakt een einde aan haar wraakzucht, maar kost uiteindelijk ook haar eigen leven.

Het verhaal van Brunihilde is opgetekend als een van de Alphense sagen. En zoals bij zoveel oude volksverhalen lopen liefde, angst, bijgeloof en het bovennatuurlijke er op een merkwaardige manier door elkaar.

Brunihilde, de vrouw die niet mocht worden afgewezen

Volgens de overlevering leefde Brunihilde vele eeuwen geleden in de omgeving van Alphen. Ze was een aantrekkelijke vrouw uit een welgestelde familie. Ze had aanzien, bezittingen en genoeg belangstelling van mannen die graag met haar wilden trouwen.

Maar Brunihilde had haar hart al aan iemand verloren. Haar liefde was Fulco, de zoon van een arme boer.

Ze probeerde zijn aandacht te trekken, maar Fulco beantwoordde haar gevoelens niet. Hij trouwde met een meisje uit zijn eigen stand en nam later de boerderij van zijn vader over. Voor hem was het leven daarmee een andere richting ingeslagen.

Voor Brunihilde was het een vernedering. Hoe kon een eenvoudige boerenzoon haar afwijzen? Ze was gewend dat mannen naar haar hand dongen. Dat juist Fulco haar niet wilde, kon ze niet verkroppen.

Wat begon als verdriet, veranderde in bitterheid. Haar liefde sloeg om in haat en ze besloot dat Fulco daarvoor zou boeten.

De nachtelijke bijeenkomst bij de Zwartpoel

Brunihilde zocht haar toevlucht bij een groep vrouwen die volgens het verhaal de oude Germaanse gebruiken in ere hielden. Ze worden in de sage aangeduid als druïdessen, een benaming die aansluit bij het beeld van heidense priesteressen dat in latere volksverhalen vaak terugkeert.

Ze werd uitgenodigd om een bijeenkomst bij te wonen. Die zou plaatsvinden bij volle maan, op het middernachtelijk uur, aan de Zwartpoel.

Daar zou een macht verschijnen die de vrouwen hun diepste wensen kon vervullen. Maar aan die hulp was een prijs verbonden: wie iets van de duivel verlangde, moest daarvoor zijn ziel afstaan.

Op de bewuste avond trok Brunihilde met de andere vrouwen naar de poel. De nacht werd donkerder en in de verte begon onweer te rommelen. Toen verscheen er een kar met paarden aan de hemel. Even later kwam de duivel tevoorschijn.

De vrouwen ontvingen hem juichend. Brunihilde legde haar wens voor: ze wilde wraak nemen op Fulco en zijn familie.

De duivel gaf haar een betoverde staf van eikenhout. Daarmee zou ze haar plannen kunnen uitvoeren. De prijs was haar ziel.

Brunihilde aanvaardde de overeenkomst. Vanaf dat moment was ze volgens de sage niet langer alleen een afgewezen vrouw, maar iemand die haar lot aan duistere krachten had verbonden.

De zoon van Fulco

De jaren gingen voorbij. Fulco leefde verder op zijn boerderij en kreeg een zoon. Het leven leek zijn gewone gang te gaan, maar Brunihilde was haar belofte aan zichzelf niet vergeten.

Ze wachtte. Haar wraak hoefde niet meteen te komen.

Op een winterse nacht, vele jaren later, kreeg ze haar kans. De omgeving van de Zwartpoel was bedekt met sneeuw en het water was dichtgevroren. Brunihilde wist de zoon van Fulco naar de poel te lokken. Wat ze hem precies vertelde, vermeldt de overlevering niet. Wel is duidelijk dat de jongen haar volgde tot aan het ijs.

Daar had Brunihilde een wak gemaakt.

De jongen kwam gevaarlijk dicht bij het open water. Toen hij merkte wat er gebeurde, greep hij haar bij haar enkel. Hij probeerde zich vast te houden en haar mee te trekken, maar het ijs bood geen houvast.

Samen verdwenen ze in het donkere water.

De zoon van Fulco was verdwenen. Brunihilde had haar wraak gekregen, maar was zelf mee de diepte in getrokken. De poel had hen allebei opgeslokt.

De betekenis van de Zwartpoel

Water speelt in volksverhalen vaak een bijzondere rol. Poelen, vennen en moerassen werden beschouwd als geheimzinnige plaatsen. Het waren gebieden waar mensen gemakkelijk konden verdwalen, waar de bodem verraderlijk kon zijn en waar het water soms plotseling dieper bleek dan verwacht.

In verhalen kregen zulke plekken nog een extra betekenis. Ze konden een grens vormen tussen de gewone wereld en een onbekende, bovennatuurlijke werkelijkheid. Een verdwijning in het water werd zo meer dan een tragisch ongeluk. Het kon het gevolg zijn van een vloek, een betovering of een ontmoeting met iets wat zich niet aan menselijke regels hield.

Ook in het verhaal van Brunihilde is de poel niet zomaar het decor. Het is de plek waar haar verbond met de duivel vorm krijgt en waar haar wraak uiteindelijk eindigt. De staf van eikenhout geeft haar macht, maar het water wordt haar ondergang.

De naam Zwartpoel past goed bij die sfeer. Het roept het beeld op van donker water waarin je niet kunt zien wat zich onder het oppervlak bevindt. Of de naam oorspronkelijk met de sage te maken heeft, is niet met zekerheid te zeggen.

Druïdessen, heksen en de oude goden

Een opvallend onderdeel van het verhaal is de rol van de druïdessen. Brunihilde sluit zich aan bij vrouwen die worden voorgesteld als aanhangsters van oude Germaanse gebruiken. Ze komen samen bij volle maan en roepen de duivel op om hun wensen te vervullen.

Dat beeld vertelt ons minstens zoveel over de tijd waarin zulke verhalen werden opgeschreven als over de wereld waarin ze zich zouden hebben afgespeeld.

Druïden waren in de historische bronnen vooral religieuze en intellectuele figuren uit de Keltische wereld. Ze worden onder meer beschreven door klassieke schrijvers als Julius Caesar. Het waren geen Germaanse heksenkringen zoals die in latere sagen voorkomen. De benaming druïdessen in het verhaal van Brunihilde moet je daarom niet zien als een nauwkeurige historische beschrijving.

In de middeleeuwse en latere christelijke beeldvorming werden oude religieuze gebruiken vaak voorgesteld als verdacht of duivels. Vrouwen die met kruiden, geneeskunde, voorspellingen of bijzondere rituelen werden geassocieerd, konden in volksverhalen gemakkelijk veranderen in heksen. De oude priesteres en de duivelse toverkol kwamen zo soms in één figuur samen.

Brunihilde is daar een interessant voorbeeld van. Ze begint als een vrouw die haar eigen keuzes maakt en weigert zich neer te leggen bij een afwijzing. Maar zodra ze haar toevlucht zoekt tot bovennatuurlijke macht, wordt ze in het verhaal een gevaarlijke heks die uiteindelijk zelf door die macht ten onder gaat.

Wat is er werkelijk bekend over de poel?

De sage is niet zomaar een verhaal dat ergens in Brabant is opgedoken. De heemkundige pastoor W.J.C. Binck verzamelde tijdens de oorlogsjaren 1940-1945 verhalen bij oudere inwoners van Alphen. Hij legde ze vast in zijn boekje Omzwervingen in de Alphense Praehistorie, dat in 1945 verscheen. Het tweede gedeelte daarvan bevat de Alphense sagen.

Het verhaal van Brunihilde is later opnieuw verteld in publicaties over Brabantse volksverhalen. Daarbij wordt ook de Zwartpoel genoemd als de plaats waar de bijeenkomst met de duivel en de verdwijning van de boerenzoon zich afspelen.

De plek is bovendien terug te vinden in de omgeving van Boshoven. Een wandelroute door het gebied noemt de Zwartpoel en het Pinbos-kuiltje. Volgens de routebeschrijving zijn deze poelen rond 1910 gegraven door herders, tijdens een zeer droog jaar waarin hun schapen nauwelijks drinkwater hadden.

Dat gegeven maakt de sage niet minder interessant, maar vraagt wel om een onderscheid tussen het verhaal en de geschiedenis van het landschap. De huidige poelen hoeven niet dezelfde ouderdom te hebben als de gebeurtenissen die in de sage worden beschreven. Volksverhalen verplaatsen zich, veranderen en worden soms verbonden aan plekken die voor de vertellers herkenbaar zijn.

Ook de titel van de sage vertelt niet het hele verhaal: in de overlevering staat vooral de Zwartpoel centraal, terwijl het beeld van een verzande poel een latere of plaatselijke aanduiding van het landschap kan zijn.

Een verhaal dat bleef hangen

Het verhaal van Brunihilde is grimmig, maar ook typisch voor de oude Brabantse sagen. Een persoonlijke tragedie groeit uit tot een bovennatuurlijk drama. Een afgewezen vrouw zoekt macht bij de duivel, een onschuldige boerenzoon wordt het slachtoffer van een wraak die niet voor hem bedoeld was en uiteindelijk verdwijnt iedereen in hetzelfde donkere water.

Je kunt het verhaal lezen als een waarschuwing tegen jaloezie en wraakzucht. Maar er zit ook een ouder soort angst in: de angst voor plaatsen waar de mens geen controle heeft over wat er gebeurt. Het donkere water, het winterse ijs en de eenzame poel vormen samen een landschap waarin het gewone leven even heel ver weg lijkt.

Misschien is dat precies waarom zulke sagen zo lang blijven voortleven. Ze geven een naam aan een plek en een verhaal aan iets wat anders alleen maar een donkere plas tussen de bomen zou zijn.

En wie op een winteravond bij de Zwartpoel staat, met de wind door de kale takken en het water zwart onder de schemering, begrijpt misschien waarom de inwoners van Alphen dit verhaal bleven doorvertellen. Want volgens de sage verdween Brunihilde niet zomaar in het water. Ze nam haar geheim mee naar de diepte.

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *