Grýla: de angstaanjagende kerstheks uit de IJslandse bergen

Vergeet de vriendelijke kerstman. In de IJslandse bergen woont Grýla, een reuzin die tijdens de donkere decemberdagen op zoek gaat naar stoute kinderen. Ze draagt een enorme zak met zich mee en wie daarin verdwijnt, keert volgens de legende nooit meer terug. Grýla heeft namelijk een bijzondere voorkeur voor haar avondeten: stoofpot van kinderen die zich niet hebben gedragen.

Maar Grýla is niet het enige gevaar dat tijdens Kerstmis op de loer ligt. Haar familie heeft ook een enorme kerstkat, de beruchte Jólakötturinn. Dit monsterlijke dier zwerft door de besneeuwde dorpen en verslindt volgens de overlevering iedereen die voor Kerstmis geen nieuwe kleren heeft gekregen.

Samen met haar luie echtgenoot Leppalúði en haar dertien beruchte zonen, de Yule Lads, vormt Grýla een van de griezeligste families uit de Europese winterfolklore. Na zo’n kennismaking kijk je toch een beetje anders naar de gezelligheid van december.

Een reuzin met een onverzadigbare honger

Grýla is een van de oudste en bekendste angstfiguren uit de IJslandse volksverhalen. Ze wordt meestal beschreven als een afschrikwekkende reuzin met een afzichtelijk uiterlijk, een enorme eetlust en een neus voor kinderen die zich misdragen. Ze woont diep in de bergen, ver weg van de bewoonde wereld, waar ze zich schuilhoudt tot de winter haar roept.

Wanneer de donkere dagen aanbreken, trekt Grýla eropuit. Met een grote zak over haar schouder daalt ze af naar de dorpen en boerderijen. Ze zoekt naar kinderen die ongehoorzaam zijn geweest, niet wilden luisteren of kattenkwaad hebben uitgehaald. Wie ze te pakken krijgt, verdwijnt in haar zak en wordt meegenomen naar haar bergwoning.

Daar staat een grote kookpot boven het vuur. Volgens de gruwelijke verhalen maakt Grýla van haar buit een stevige stoofpot. Stoute kinderen zijn haar favoriete maaltijd en ze heeft er nooit genoeg van.

Het verhaal was natuurlijk bedoeld om kinderen schrik aan te jagen en ze gehoorzaam te houden. Maar Grýla was meer dan een eenvoudig dreigement van ouders. Ze groeide uit tot een vaste figuur in de IJslandse winterfolklore, een wezen dat hoorde bij de duisternis, de kou en de lange nachten.

Leppalúði en de dertien Yule Lads

Grýla woont niet alleen. Haar echtgenoot heet Leppalúði. Hij wordt doorgaans afgeschilderd als een luie, weinig indrukwekkende figuur die zich niet bijzonder druk maakt om de activiteiten van zijn vrouw. De echte drukte komt van hun dertien zonen, de Yule Lads, in het IJslands Jólasveinar.

Deze merkwaardige jongens trekken in de dertien nachten voor Kerstmis één voor één naar de dorpen. Ze hebben allemaal hun eigen eigenaardigheden en halen de vreemdste streken uit. Hun namen verwijzen naar hun favoriete bezigheden.

Zo is er Stekkjastaur, die probeert melk te drinken bij de schapen. Giljagaur verstopt zich in ravijnen om melk te stelen. Stúfur is bijzonder klein en steelt etensresten uit pannen. Þvörusleikir likt de houten pollepels af en Pottaskefill schraapt de laatste restjes uit kookpotten.

Andere broers zijn niet veel beter. Hurðaskellir slaat ’s nachts met deuren om mensen wakker te maken, Skyrgámur steelt de IJslandse zuivelsoort skyr en Kertasníkir gaat achter kaarsen aan. Die laatste was vroeger bijzonder vervelend, want kaarsen waren niet alleen decoratie, maar ook een belangrijke bron van licht tijdens de donkere wintermaanden.

Oorspronkelijk waren de Yule Lads bepaald geen vriendelijke kerstfiguren. Ze konden kinderen bang maken en waren eerder kleine winterse plaaggeesten dan brengers van cadeautjes. In de loop van de twintigste eeuw veranderde hun karakter. Tegenwoordig zetten IJslandse kinderen hun schoen in de dertien nachten voor Kerstmis. Wie zich goed gedraagt, kan een klein cadeautje verwachten. Wie stout is geweest, vindt soms een aardappel in zijn schoen.

Een nogal milde afloop, vergeleken met de eetgewoonten van hun moeder.

De Jólakötturinn: de kerstkat die op kinderen jaagt

Alsof een mensenetende reuzin en dertien lastige zonen nog niet genoeg waren, heeft de familie ook een bijzonder angstaanjagend huisdier. De Jólakötturinn, oftewel de Yule Cat, is een enorme kat die tijdens de kerstperiode door het IJslandse landschap zwerft.

Volgens de overlevering gaat deze monsterlijke kat op zoek naar mensen die voor Kerstmis geen nieuwe kleren hebben gekregen. Vooral kinderen werden met dit verhaal gewaarschuwd. Wie geen nieuw kledingstuk kon laten zien, liep het risico door de kat te worden opgegeten.

Het klinkt misschien als een vreemd dreigement, maar achter dit verhaal zit een heel praktische achtergrond. In het oude IJsland was het gebruikelijk dat mensen in de aanloop naar Kerstmis hun werk afmaakten, waaronder het verwerken van wol en het maken van kleding. Wie zijn aandeel in het werk had geleverd, kon rekenen op een nieuw kledingstuk voor de feestdagen.

De dreiging van de kerstkat was een manier om iedereen aan te sporen op tijd klaar te zijn. Wie niet meewerkte, kreeg geen nieuwe kleren en liep volgens het verhaal gevaar.

De Jólakötturinn is daarmee een van de merkwaardigste kerstfiguren van Europa. In plaats van cadeautjes brengt hij angst, en zijn belangstelling voor je garderobe is bepaald niet onschuldig.

Een oude legende met een lange geschiedenis

Grýla is geen uitvinding van de moderne kersttraditie. Haar naam duikt al op in middeleeuwse IJslandse teksten, lang voordat ze zo sterk met Kerstmis werd verbonden. In die vroege vermeldingen is ze een angstaanjagend vrouwelijk wezen, maar haar precieze karakter en rol veranderden door de eeuwen heen.

Ook de verhalen over haar familie ontwikkelden zich geleidelijk. De Yule Lads waren oorspronkelijk veel dreigender dan de vriendelijke figuren die tegenwoordig bij de IJslandse kerst horen. Hun aantal, namen en gedrag verschilden bovendien per streek en periode. Uiteindelijk werd hun aantal vastgelegd op dertien en kregen ze een vaste plaats in de kerstviering.

In de negentiende en twintigste eeuw werden Grýla, haar zonen en de kerstkat steeds sterker onderdeel van de IJslandse kerstcultuur. Sommige figuren verloren hun angstaanjagende karakter, terwijl andere juist hun duistere reputatie behielden.

Grýla zelf bleef de gevaarlijkste van het gezelschap. Ze is niet veranderd in een vriendelijke oude vrouw die cadeautjes uitdeelt. Haar rol als monsterlijke moeder uit de bergen hoort nog altijd bij haar verhaal.

De donkere kant van Kerstmis

Tegenwoordig kennen we Kerstmis vooral als een feest van lichtjes, cadeaus, lekker eten en gezelligheid. Maar in de Europese folklore heeft de winter ook een heel andere kant. De duisternis, de kou en de lange nachten waren eeuwenlang een bron van verhalen over monsters, geesten en bovennatuurlijke bezoekers.

Grýla past perfect in die wereld. Ze herinnert aan een tijd waarin de winter niet vanzelfsprekend gezellig was en waarin verhalen een manier waren om kinderen te waarschuwen, te vermaken en soms flink bang te maken.

En terwijl in veel landen de kerstman door de nacht reist met zijn zak vol cadeautjes, kijkt Grýla vanuit haar berggrot uit over het besneeuwde IJsland. Haar zonen maken zich op voor hun jaarlijkse bezoek aan de dorpen en de Jólakötturinn sluipt door de sneeuw op zoek naar iemand zonder nieuwe kleren.

Dus als de wind in december rond je huis giert en je buiten iets hoort bewegen, wees dan maar blij dat je niet in een afgelegen IJslands dorp woont. Want daar kan de kersttijd zomaar beginnen met een bezoek van een hongerige reuzin.

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *