Een kruid voor de eerste kou
Als de ochtenden kouder worden, de laatste bladeren vallen en om je heen het snotteren begint, is het tijd om je kruidenkast na te lopen. Een van de kruiden die veel mensen dan in huis willen hebben, is zonnehoed, beter bekend onder de Latijnse naam echinacea. Je kent hem misschien als tuinplant: een stevige vaste plant met roze-paarse bloemblaadjes rond een bol, oranjebruin hart.
Zonnehoed is geen oud Europees kruid. Hij komt uit Noord-Amerika en kwam pas in de twintigste eeuw echt naar Europa. Inmiddels staat hij in veel Nederlandse en Belgische tuinen, en de bijen en vlinders zijn er dol op.
In dit stuk uit het herbarium lees je hoe je zonnehoed herkent, waar hij vandaan komt, wat onderzoek er wel en niet over zegt, en hoe je hem zelf kweekt, oogst en droogt. Met een eenvoudig wintertheetje om te maken.
Kennismaken met zonnehoed
Er zijn zo’n tien soorten zonnehoed. Drie daarvan worden als kruid gebruikt.
| Rode zonnehoed | Smalbladige zonnehoed | Bleke zonnehoed | |
|---|---|---|---|
| Latijnse naam | Echinacea purpurea | Echinacea angustifolia | Echinacea pallida |
| Herkomst | Oosten en midden van Noord-Amerika | De Great Plains | Midden van Noord-Amerika |
| Gebruikt deel | Bloeiend kruid en wortel | Wortel | Wortel |
| In de tuin | Makkelijk, overal te koop | Lastiger, wil droge grond | Hangende, lichtroze bloemblaadjes |
De naam echinacea komt van het Griekse echinos, egel of zee-egel. Voel maar eens aan het hart van een uitgebloeide bloem: dat is stekelig als een egeltje. Zonnehoed hoort bij de composietenfamilie, net als kamille, madeliefje en goudsbloem.
Geschiedenis
Een kruid van de prairie
Lang voordat Europeanen naar Amerika kwamen, gebruikten de volken van de Great Plains zonnehoed al, onder anderen de Lakota, de Cheyenne en de Comanche. Ze kauwden de wortel bij kiespijn en een zere keel, en gebruikten hem bij wonden, brandwonden en slangenbeten. Kauw je op een stukje wortel, dan tintelt en verdooft je tong een beetje. Dat komt door stoffen die alkylamiden heten.
Het bloedzuiveringsmiddel van dokter Meyer
Rond 1870 hoorde de Duitse lekenarts H.C.F. Meyer in Nebraska over de plant. Hij maakte er een drankje van, Meyer’s Blood Purifier, en verkocht het als middel tegen bijna alles, van slangenbeten tot tyfus. Om te bewijzen dat het werkte, bood hij zelfs aan zich door een ratelslang te laten bijten. De apotheker John Uri Lloyd vond het onzin, maar onderzocht de plant toch, en uiteindelijk werd zonnehoed rond 1900 een van de meest gebruikte kruiden van Amerikaanse kruidenartsen.
De verkeerde zaadjes
Toen antibiotica kwamen, raakte zonnehoed in Amerika in de vergetelheid. In Duitsland niet. In de jaren dertig reisde de Duitse arts Gerhard Madaus naar Amerika om zaad van de smalbladige zonnehoed te halen, de soort die toen het meest gewaardeerd werd. Hij kwam terug met zaad van de rode zonnehoed. Zo werd juist die soort in Europa gekweekt en onderzocht, en daarom zit in de meeste Europese producten nu rode zonnehoed.
Wat zegt het onderzoek?
Zonnehoed wordt van oudsher gebruikt om het afweersysteem aan te sporen, vooral bij de eerste tekenen van een verkoudheid. Wetenschappelijk is het beeld wisselend. Een groot overzichtsonderzoek van Cochrane uit 2014 bekeek 24 studies met ruim 4600 deelnemers. Sommige middelen met zonnehoed leken de kans op een verkoudheid met 10 tot 20 procent te verkleinen, maar het bewijs was zwak. Een duidelijk effect op hoe lang een verkoudheid duurt, werd niet gevonden.
Een belangrijk punt uit dat onderzoek: zonnehoedproducten verschillen enorm. Andere soort, ander plantendeel, andere bereiding. Wat voor het ene product geldt, hoeft niet voor het andere te gelden.
Zonnehoed in de hekserij
In de hekserij van nu is zonnehoed een kruid van kracht en weerstand, en van zelfzorg in de donkere maanden.
| Correspondentie | Zonnehoed |
|---|---|
| Element | Vuur |
| Planeet | Mars |
| Feest | Lughnasadh, als hij bloeit, en Samhain, als je de wortel oogst |
| Waarvoor | Kracht, weerstand, bescherming van je gezondheid, zelfzorg |
Deze correspondenties komen vooral uit de hedendaagse hekserij, die voortbouwt op de oudere volksverhalen. Gebruik ze als richtlijn, en let vooral op wat je zelf ervaart als je met de plant werkt.
Een wintertheetje met zonnehoed
Een eenvoudig theetje voor koude dagen, met kruiden die je grotendeels zelf kunt kweken of verzamelen:
- 2 delen gedroogde zonnehoedwortel
- 1 deel gedroogde rozenbottels, zonder de haartjes
- 1 deel gedroogde tijm (lees ook ons artikel over tijm)
- een paar stukjes gedroogde sinaasappelschil
Meng de kruiden en bewaar ze in een goed afgesloten pot, donker en koel. Wortels en bottels geven hun smaak pas goed af als je ze laat koken: doe twee eetlepels van het mengsel met een halve liter water in een pannetje, laat het een kwartier zachtjes koken met het deksel erop, en laat het daarna nog tien minuten staan voordat je het zeeft. Een lepel honing erbij maakt het zachter.
Zonnehoed kweken, oogsten en drogen
Kweken
- Standplaats: volle zon.
- Grond: gewone tuingrond die goed water doorlaat. Natte voeten in de winter vindt zonnehoed niet prettig.
- Zaaien: in het voorjaar. De zaden kiemen beter als ze eerst een paar weken koud hebben gelegen, bijvoorbeeld in de koelkast. Een plantje kopen gaat sneller.
- Geduld: zonnehoed bloeit vaak pas in het tweede jaar, en de wortel is na drie of vier jaar groot genoeg om te oogsten.
- Voor de vogels: laat in de herfst een paar uitgebloeide bloemen staan. Puttertjes eten graag de zaden.
Oogsten
Het bloeiende kruid oogst je in de zomer, als de bloemen net open zijn. De wortel graaf je in de herfst, als het blad afsterft. Neem dan maar een deel van de wortel en zet de plant terug, dan groeit hij gewoon door.
Drogen en bewaren
- Spoel de wortel goed schoon en snijd hem in kleine stukjes terwijl hij nog vers is. Gedroogd is hij keihard.
- Laat de stukjes op een rekje drogen op een warme, luchtige plek, tot ze knappen als je ze breekt.
- Bloemen en blad droog je in bosjes, ondersteboven.
- Bewaar alles in glazen potten, donker en koel, en gebruik het binnen een jaar.
Veiligheid voorop
- Allergie. Zonnehoed hoort bij de composietenfamilie. Ben je allergisch voor kamille, ambrosia, madeliefjes of goudsbloemen, dan kun je ook op zonnehoed reageren. Mensen met een atopische aanleg, zoals astma of eczeem, overleggen eerst met hun huisarts.
- Auto-immuunziekten en afweerstoornissen. Omdat zonnehoed het afweersysteem prikkelt, wordt het afgeraden bij auto-immuunziekten zoals MS, reuma of lupus, bij hiv en als je medicijnen gebruikt die je afweer onderdrukken.
- Kort gebruiken. De Europese geneesmiddelenautoriteit raadt aan zonnehoed niet langer dan tien dagen achter elkaar te gebruiken. Duurt je verkoudheid langer, ga dan naar je huisarts.
- Kinderen. Gebruik bij kinderen onder de twaalf wordt afgeraden, omdat er te weinig over bekend is.
- Zwangerschap en borstvoeding. Overleg eerst met je huisarts of verloskundige.
- Hoge koorts. Word je zieker of krijg je hoge koorts, ga dan altijd naar een arts.
Dit artikel gaat over volksverhalen en hoe zonnehoed traditioneel werd gebruikt. Het is geen medisch advies en komt niet in de plaats van een bezoek aan je huisarts.
Pluk met respect
In Noord-Amerika wordt wilde zonnehoed, vooral de smalbladige soort, op veel plekken te veel uit het wild gehaald. Koop daarom alleen gekweekte zonnehoed, of kweek hem zelf. In onze tuinen groeit hij uitstekend. Kweek je kruiden zelf waar dat kan, of koop ze bij een kweker uit de buurt, en laat altijd genoeg staan voor de plant zelf, de insecten en wie na jou komt.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen zonnehoed en echinacea?
Er is geen verschil. Zonnehoed is de Nederlandse naam, echinacea de Latijnse.
Is zonnehoed een Europees kruid?
Nee. Zonnehoed komt uit Noord-Amerika. Hij werd pas in de twintigste eeuw in Europa gekweekt, vooral in Duitsland.
Helpt zonnehoed tegen verkoudheid?
Het bewijs is zwak. Sommige middelen lijken de kans op een verkoudheid een beetje te verkleinen, maar de resultaten zijn niet eenduidig en producten verschillen sterk.
Hoe lang mag ik zonnehoed gebruiken?
De Europese richtlijn is maximaal tien dagen achter elkaar, vanaf de eerste tekenen van een verkoudheid.
Kan ik zonnehoed uit mijn tuin gebruiken?
Ja, als je zeker weet dat het rode zonnehoed (Echinacea purpurea) is en hij niet bespoten is. Veel sierrassen zijn gekweekt om de bloemkleur en niet om de werking.
Een stekelig hart voor de winter
Zonnehoed bloeit van midzomer tot ver in de herfst, en zijn stekelige harten blijven in de winter in de tuin staan voor de vogels. Een kruid dat de hele winter met je meegaat.
Volg de kruiden door de seizoenen. Zonnehoed bloeit rond Lughnasadh, het oogstfeest, en zijn wortel oogst je rond Samhain. In de opleiding Jaar en een dag, met de cursus De jaarfeesten erbij, vier je alle acht jaarfeesten, met hun Europese geschiedenis, volksverhalen en gebruiken. En wil je de kruiden en planten van elk seizoen beter leren kennen, dan is er de cursus Kruiden en wilde planten.