Zolang er mensen zijn, willen ze weten wat er komt. Zal de oogst slagen? Komt hij terug van zee? Met wie trouw ik? Overal in Europa ontwikkelden mensen manieren om antwoord te krijgen: loten op een wit kleed, vogels aan de hemel, theeblaadjes in een kopje, een kaart van de stapel. Dat heet divinatie, of gewoon waarzeggen.
In dit artikel lees je wat divinatie is, waar het vandaan komt en welke vormen er in de Europese traditie bestaan. Je leert waar de tarot vandaan komt, wat Tacitus over de Germanen schreef, en waarom men op oudejaarsavond lood in water goot.
Wat is divinatie?
Het woord divinatie komt van het Latijnse divinare, dat verwant is aan divus, “goddelijk”. Oorspronkelijk ging het om het verstaan van de wil van de goden. Je stelde een vraag, en de goden antwoordden via een teken: een lot dat viel, een vogel die opvloog, een vorm in het water.
In de hekserij van nu gaat het minder om een vaststaande toekomst. Veel heksen zien divinatie als een manier om beter te kijken: naar een situatie, naar wat je zelf al half weet, naar de kant waar de dingen nu op lijken te gaan. De kaarten of de runen geven je een spiegel, en jij kijkt erin.
Een korte geschiedenis
Loten op een wit kleed
De oudste beschrijving van waarzeggen in onze streken komt van de Romeinse geschiedschrijver Tacitus. In zijn boek over de Germanen, rond het jaar 98 geschreven, vertelt hij dat geen volk zo trouw tekens en loten raadpleegde. Ze sneden een tak van een vruchtboom in stukjes, kerfden er tekens in en strooiden die op een wit kleed. Een priester, of bij persoonlijke vragen de vader van het gezin, raapte er na een gebed drie op en las ze. Vielen de loten ongunstig uit, dan werd er die dag niet meer over de zaak gesproken.
Welke tekens dat waren, schrijft Tacitus niet. Misschien waren het vroege runen, misschien eenvoudige kerven. De oudste runeninscripties die we kennen zijn wat jonger dan zijn boek.
Vogels en paarden
Tacitus vertelt ook dat de Germanen letten op de vlucht en de roep van vogels, en op het hinniken van heilige witte paarden die in de heilige bossen werden gehouden. De Romeinen zelf hadden hun auguren, priesters die de wil van de goden afleidden uit de vlucht van vogels. Ons woord “inauguratie” komt daarvandaan.
Verboden en toch gebleven
De kerk verbood waarzeggerij herhaaldelijk, maar het verdween nooit. Het leefde voort in kleine gebruiken op bijzondere avonden, in de kaarten van rondreizende waarzegsters en in de vragen die meisjes op oudejaarsavond aan het lood stelden.
Vormen van divinatie in de Europese traditie
Tarot
De tarot is de bekendste vorm van waarzeggen met kaarten. Toch begon hij als spel. De oudste tarotkaarten werden rond 1440 in Noord-Italië geschilderd voor rijke families als de Visconti en de Sforza, om tarocchi mee te spelen. Pas in 1781 schreef de Franse geleerde Antoine Court de Gébelin dat de kaarten oude Egyptische wijsheid bevatten. Dat klopte niet, maar het idee sloeg aan. Kort daarna maakte de Parijse waarzegger Etteilla het eerste tarotdeck dat speciaal voor waarzeggen bedoeld was.
Het deck dat de meeste mensen nu kennen, met een plaatje op elke kaart, werd in 1909 in Londen uitgegeven, getekend door Pamela Colman Smith naar ideeën van Arthur Edward Waite. Wil je weten wat de kaarten betekenen, lees dan ons artikel over de betekenis van tarotkaarten, of leg meteen zelf drie kaarten.
Runen
Runen zijn de letters van de oude Germaanse volken. Ze werden in steen, hout en metaal gekerfd, op grafstenen, wapens en sieraden. Het oudste runenalfabet, het Oudere Futhark, telt 24 tekens. Voor elke rune zijn er oude rijmen bewaard gebleven die vertellen waar het teken voor staat.
Runen werpen zoals we dat nu kennen, met een zakje steentjes en een kleed, is grotendeels in de twintigste eeuw ontstaan, met de loten van Tacitus als inspiratie. Dat maakt het niet minder waardevol, maar het is goed om te weten wat oud is en wat nieuw.
Schouwen in spiegel en water
Schouwen is kijken in een glanzend oppervlak tot je er beelden in ziet: een schaal met donker water, een kristallen bol, een zwarte spiegel. Het bekendste voorbeeld is de spiegel van John Dee, de geleerde aan het hof van de Engelse koningin Elizabeth I. Hij gebruikte een spiegel van gepolijst obsidiaan, die oorspronkelijk uit Mexico kwam. Die spiegel ligt nu in het British Museum in Londen.
Theebladeren
Toen thee in de zeventiende eeuw naar Europa kwam, kwam ook het lezen van theebladeren op. Na het drinken draai je het kopje rond, keer je het om op het schoteltje en kijk je welke vormen de blaadjes hebben gemaakt. Een vogel, een sleutel, een ring: elke vorm heeft een betekenis. In Engeland, Ierland en Schotland werd het een gewoonte aan de keukentafel.
Lood en was gieten
Op oudejaarsavond smolt men in Duitsland en Oostenrijk een stukje lood op een lepel boven een kaars en goot het in koud water. Uit de vorm die ontstond las men wat het nieuwe jaar zou brengen. Sinds 2018 zijn de setjes met lood in de Europese Unie verboden, omdat lood giftig is. Nu gebruikt men was of tin, en het gebruik leeft gewoon door.
De wichelroede
Met een gevorkte tak, vaak van hazelaar, zochten mensen naar water en ertsen onder de grond. Als de roede naar beneden trok, moest je daar graven. In het mijnbouwboek De re metallica van Georgius Agricola uit 1556 staat al een afbeelding van mijnwerkers met een wichelroede. Nu gebruiken veel mensen een slinger of pendel op een vergelijkbare manier, om antwoord te krijgen op ja-neevragen.
Tekens in de natuur
De eenvoudigste vorm van waarzeggen vraagt geen gereedschap. Boeren lazen het weer uit de lucht, uit het gedrag van dieren en uit de bloei van planten. Een ekster op je pad, een uil die roept bij het huis, een spin in de kamer: overal hadden mensen een betekenis voor. Veel van die tekens zijn bijgeloof geworden, maar het oplettend kijken naar de wereld om je heen is de kern van elke vorm van divinatie.
Liefdesorakels op bijzondere avonden
Veel waarzeggerij in de volkstraditie ging over de liefde, en vond plaats op drempelnachten, als de grens tussen deze wereld en de andere dun was.
- Allerheiligenavond. In Engeland, Schotland en Ierland schilden meisjes een appel in één lange krul en gooiden de schil over hun schouder. De letter die de schil vormde, was de eerste letter van de naam van hun toekomstige man.
- Sint-Andriesnacht. In Duitsland en Midden-Europa probeerden meisjes in de nacht van 29 op 30 november op allerlei manieren een glimp van hun toekomstige geliefde op te vangen.
- Oudejaarsavond. Het lood- en wasgieten ging vaak ook over de liefde: welke vorm verscheen er, en wat zei die over het komende jaar?
Over de drempelnachten van het jaar, zoals Samhain, lees je meer in de cursus De jaarfeesten.
Waarzeggen met respect
Wil je zelf met divinatie aan de slag, dan helpen een paar dingen:
- Begin met één vorm. Kies de vorm die je aanspreekt, tarot, runen of iets anders, en leer die goed kennen voordat je er een volgende bij neemt.
- Houd een schrift bij. Schrijf op welke vraag je stelde, wat je zag en wat er later gebeurde. Na een paar maanden zie je patronen die je anders zou missen.
- Stel open vragen. “Wat moet ik weten over deze situatie?” levert meer op dan “Krijg ik die baan?”
- Blijf zelf beslissen. Gebruik divinatie als hulpmiddel om na te denken. Neem beslissingen over je gezondheid, geld of relaties niet alleen op basis van wat de kaarten zeggen.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen divinatie en waarzeggen?
Er is weinig verschil. Divinatie is het wat formelere woord en komt van het Latijnse divinare. Waarzeggen is het gewone Nederlandse woord voor hetzelfde.
Hoe oud is de tarot?
De oudste tarotkaarten komen uit Noord-Italië, rond 1440. Ze werden eerst gebruikt voor een kaartspel. Als middel om te waarzeggen werd de tarot pas aan het eind van de achttiende eeuw populair.
Gebruikten de Germanen runen om te waarzeggen?
Tacitus beschrijft dat de Germanen loten met tekens wierpen, maar hij zegt niet dat het runen waren. Het runen werpen zoals we het nu kennen, is grotendeels modern.
Welke vorm van divinatie is het makkelijkst om mee te beginnen?
Veel mensen beginnen met de tarot, omdat de plaatjes je helpen. Een eenvoudige legging van drie kaarten is een goed begin.
Kan ik de toekomst echt voorspellen?
Daar denken heksen verschillend over. Veel mensen gebruiken divinatie vooral om helderder naar hun situatie te kijken en om hun intuïtie te horen.
Probeer het zelf
Wil je meteen beginnen? Op onze pagina Leg de kaarten trek je gratis drie tarotkaarten, met de betekenis erbij. En wil je de hekserij in de volle breedte leren, door het jaar heen en in je eigen tempo, kijk dan bij de opleiding Jaar en een dag.